Политическая система IV республики во Франции и ее кризис

Аннотация

Калит сўзлар: Иккинчи жаҳон урушида Франция мағлубиятга учради. Франция, Шундан сўнг бошланган қаршилик ҳаракати 1944 йили қаршилик ҳаракати, Франциянинг озод қилиниши билан якунланди. 1946 йили IV Республика, таъсис этилган IV Республика парламент республикаси эди. де Голль, ФКП, Урушдан кейинги оғир даврда эса Франция барқарор СФИО, ривожланишни таъминлайдиган бошқарув тизимига эҳтиёж МПР, сезди. Аммо кўплаб сўл ва ўнг партиялар вакилларидан сайловлар, ташкил топган ҳукумат барқарорликни таъминлай олмади. сиёсий кураш, Бу ҳолатга ташқи сиёсатдаги қийинчиликлар ҳам қўшилиб, конституция, референдум, 1958 йилда IV Республика даврига якун ясалди. ҳукумат. 1 Candidate of Historical Sciences, Senior Researcher, Institute of History, Academy of Sciences of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 Политическая система IV республики во Франции и ее кризис АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Франция потерпела поражение во Второй мировой Франция, войне. Начавшееся после этого движение сопротивления движение сопротивления, завершилось в 1944 году освобождением Франции. IV Республика, IV Республика, учрежденная в 1946 году была де Голль, КПФ, парламентской республикой. В сложный послевоенный СФИО, период Франция нуждалась в системе управления, которая МПР, обеспечивала бы устойчивое развитие страны. выборы, Сформированное из представителей левых и правых политическая борьба, партий правительство не смогло обеспечить стабильность. конституция, референдум, Это обстоятельство и сложности во внешней политике в правительство. 1958 году привели к завершению периода IV Республики. 1940 йил ёзда нацизмга қарши курашда Франция мағлубиятга учради ва гитлерчиларга таслим бўлди. 1940 йилдан то 1944 йил Франция озод этилгунга қадар Франциянинг деярли 3/2 қисми, жумладан, Париж шаҳри Учинчи Рейх таркибида бўлиб, қолган 3/1 қисми номигагина “мустақил” эди. Пойтахт Виши шаҳрига кўчирилганди. Мустақил Франциянинг маршал Петэн бошчилигидаги ҳукумати тарихда “коллаборационистлар” ҳукумати номини олди. “Коллаборационизм” сўзи французча “ҳамкорлик” маъносини англатса-да, амалда бу сўзнинг замирида гитлерчи нацистлар билан келишиш ёки “сотқинлик” маъноси ётарди. Париж таслим бўлгандан тўрт кун ўтиб, 1940 йил 14 июнда французлар Лондон радиоси орқали қаршилик ҳаракатининг биринчи чақириғини эшитди. Генерал де Голль миллатга мурожаат қилди: “Нима бўлганда ҳам француз қаршилигининг алангаси ўчмаслиги керак ва ўчмайди ҳам. Эртага ҳам бугунгидек мен Лондон радиоси орқали сизга мурожаат қиламан”, – деди генерал. Де Голль номи ҳали кўпчиликка яхши таниш эмас эди ва у асосан Буюк Британия ва мустамлакаларда жойлашган француз қўшинларига мурожаат қилди. Бу даврда Франция Коммунистик партияси (ФПК)нинг позицияси каттароқ аҳамиятга эга бўлиб, 10 июль куни ФКП етакчилари М.Торез ва Ж.Дюкло барча французларга мурожаат қилиб, миллий ва ижтимоий озодлик учун курашга чақирди. Коммунистлар бошчилигида 1940 йилнинг ёзидан бошлаб, Франция ҳудудида Қаршилик ҳарбий отрядлари шаклланди. 1944 йил июнда Англия-Америка қўшинлари Нормандия ва Жанубий Францияга туширилди. Де Голль иттифоқчилар қўмондонлигидан иккинчи фронтни очиш бўйича операцияда қатнашишга рухсат олди. Франциянинг ўз ҳудудида Қаршиликнинг 500 минг аъзоси иттифоқчи қўшинлар келишидан олдин қуролли қўзғолонни бошлаб юборди. 1944 йил 18–25 август кунлари қўзғолончилар Парижни озод қилди, тантанали парад ўтказилди, Франция тарихида янги давр бошланди [1]. У 1946 йил охиригача давом этди ва француз тарихида “Муваққат режим” даври деб аталди. Бу Франция тарихидаги муҳим давр эди. Қаршилик ҳаракати Коммуна давридан кейинги мисли кўрилмаган инқилобий кўтаринкиликка айланиб кетди. Ишчилар синфининг партиялари, коммунистлар ва социалистлар французларнинг жуда катта қисми томонидан қўллаб-қувватланди. Шунга қарамасдан, чекланмаган, мутлақо шахсий ҳокимият Шарль де Голль қўлида эди [2]. 93 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 1944 йил 3 июндаги буйруқ билан француз миллий озодлик комитети Франция Республикаси Муваққат ҳукумати деб аталди. Республикани тиклаш республикачиликнинг Озодлик, Тенглик, Биродарлик қадриятларига қайтишни англатар эди. Фақат шу қадриятларга зид бўлган қонунлар бекор қилинди [3]. Шу тариқа француз буржуазияси олдида ҳам янги сиёсий ташкилотни тузиш вазифаси пайдо бўлди. Мамлакатни озод қилиш даври яқинлашган сари қаршиликнинг буржуазия доиралари партияга бирлашиш эҳтиёжини ҳис қила бошладилар. Натижада 1944 йил охирида шундай партияга асос солинди. У “Халқ- республикачилик ҳаракати” (МПР) номини олди. МПРнинг ташкилотчилари Қаршилик ҳаракати Миллий кенгашининг собиқ раиси Жорж Бидо ва генерал де Голлнинг сафдоши Морис Шуман эди. Ўнг қанотда, шунингдек, сиёсий бирлашма – Республика озодлик партияси (ГРЛ) пайдо бўлди. У француз ўнгларининг анъанавий дастури: тадбиркорлик эркинлиги, давлатнинг иқтисодиётга аралашмаслиги, саноатни национал