Содержание и характеристика формирования лингвистической компетенции младших школьников

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада компетенция, лингвистик компетенция компетенция, тушунчалари, бошланғич синф ўқувчиларида уни лингвистик компетенция, шакллантириш мазмуни ва хусусиятлари ҳақида ёзилган. инновацион технологиялар, когнитив, ўз-ўзини баҳолаш, ўз-ўзини диагностика қилиш, коммуникатив ва когнитив тилшунослик. 1 Lecturer, Namangan State University. E-mail: muminovaguzal@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2023) / ISSN 2181-1415 Содержание и характеристика формирования лингвистической компетенции младших школьников АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассматриваются понятия компетентность, компетенция, лингвистическая компетенция, содержание и лингвистическая особенности ее формирования у учащихся начальных компетентность, классов. инновационные технологии, когнитивные, самооценка, самодиагностика, коммуникативно- когнитивная лингвистика. Тубдан такомиллаштирилаётган узлуксиз таълим жараёнида янги методикаларнинг яратилиши давр талабига айланмоқда. Бу ҳақда Ўзбекистон Республикаси Президенти 2022 йилнинг 28 январида таълим тизимини ислоҳ қилиш масалаларига бағишлаб ўтказилган видеоселектор йиғилиши ҳамда ўша йилнинг 5 апрелида бўлиб ўтган кенгайтирилган йиғилишда аниқ вазифаларни белгилаб берди. Юртбошимиз таъкидлаганидек, ҳозирги кунда мактаб таълими жараёнида фойдаланилаётган методикалар эскириб қолди. Янги, замонавий, инновацион технологиялар ва методикалардан фойдаланиш таълим сифатини яхшилашга шубҳасиз хизмат қилади. Таълим тизими барча босқичларининг негизи ҳисобланган бошланғич таълимда ҳам босқичма-босқич ислоҳотлар давр талаби билан ҳамоҳангликда амалга оширилиб, жараёнга инновацион технологиялар кириб келмоқда. Жумладан, интегратив компетенциявий ёндашув самарали натижалар бераётган соҳа бўйича амалга оширилаётган тадқиқотларда эътироф этилмоқда. Шу нуқтаи назардан, умумий ўрта таълим мактабларининг бошланғич синф она тили дарсларида ўқувчиларда лингвистик компетенцияни шакллантириш уларни юқори синфларда грамматик воситалардан мулоқот жараёнида онгли фойдаланиш малакаларини шакллантиришда муҳим омил вазифасини бажариши мумкин. “Kомпетенция” ва “компетентлик” тушунчаларини янгича тушуниш, лингвистик компетенциянинг ҳолати, тузилиши ва мазмунини аниқлаш алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, таркибий қисмларнинг мазмуни ва иш тизимини ишлаб чиқишни талаб қилади. Ёндашувлари, мақсадлари, вазифалари, тамойиллари, мазмуни, усуллари ва ўқитиш усуллари мактаб таълимини модернизация ғояларини амалга ошириш ҳамда ўрта мактабда ўқувчиларнинг лингвистик компетенциясини ривожлантиришни таъминлашга қаратилган. Сўнгги йилларда “Она тили ўқитиш методикаси” фани дастурларида, Давлат таълим стандарти ҳамда ҳаракатдаги “Миллий ўқув дастури”да ҳам “компетентлик”, “лингвистик компетенция”ни шакллантириш ва ривожлантириш зарурияти кўрсатилган. Бугунги кунда “компетенция” сўзи билан бир қаторда “компетентлик” атамаси ҳам синоним сифатида кўп қўлланилади. Бу тушунчалар орасидаги аниқ фарқнинг йўқлиги уларнинг мазмуни ва тузилишинигина эмас, балки дидактик, 23 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2023) / ISSN 2181-1415 хусусан, лингводидактик тушунчалар тизимидаги мавқеи ва ўрнини ҳам аниқлашни қийинлаштиради. “Компетенция” – “компетентлик” тушунчалари ўртасидаги фарқ истиқболли кўринади, чунки биринчидан, бу умумий ўрта мактабнинг умумий “битирувчиси модели”ни яратишга имкон беради; ўқувчиларнинг мактабдан чиқишдаги билим фаолияти натижасига асосланади; иккинчидан, умумтаълим мактабларида она тилини ўқитиш мақсадларини, она тили фанининг мазмунини, ўқув материалини ўзлаштириш мезонлари ва даражаларини тўлиқроқ, тўғри ва аниқ белгилашдан иборат. “Компетенция”, “лингвистик компетенция” тушунчаларининг мазмунини тузиш замонавий ахборот жамиятини шакллантириш ва ривожлантириш шароитида мактаб таълимини модернизация қилишнинг замонавий тенденциялари, мақсадлари, вазифалари ва йўналишлари билан боғлиқ бўлиши керак. 1) Ўқувчининг лингвистик, когнитив, қиймат-мотивацион ривожланишининг синтези амалга оширилади ва лингвистик компетенция таркибига фан компоненти (мавзу билими, таълим ва тил кўникмалари) киради. Кўникма ва фаолият усуллари, умумий фан бўйича билим, кўникма ва фаолият усуллари, тартибга солувчи (мулоҳаза юритиш, ўз-ўзини таҳлил қилиш, ўз-ўзини баҳолаш ва ўзини ўзи тўғрилаш, ўқувчининг ўзини ўзи бошқариш таркибий қисмлари. Ўзининг таълим ва когнитив фаолияти билан ва шахсий-сезги (энг муҳим мотивлар ва қиймат йўналишлари тизимлари); 2) лингвистик ва умумий фан билимларини, когнитив фаолият кўникмалари ва усулларини мақсадли ва босқичма-босқич ўзлаштириш, ўқув-когнитив фаолият мотивларини ва қадрият йўналишларини шакллантириш амалга оширилади. Ушбу мақсадга эришиш учун қуйидаги вазифаларни ҳал қилиш керак: 1) “Компетенция” ва “компетентлик” тушунчаларининг тузилиши ва мазмунини асослаш ва тавсифлаш; уларнинг ҳозирги босқичдаги дидактик ва лингводидактик тушунчалар тизимидаги муносабати ва ўрнин