Формирование исследовательских компетенций студентов как педагогическая проблема

Аннотация

Калит сўзлар: Умумий ўрта таълимнинг компетенция ёндашувига компетенциявий ёндашув, асосланган давлат таълим стандарти ва ўқув дастурларидан ўзбек адабиётини ўқитиш, ўзбек адабиётини ўқитишни янги шароитларда қандай компетенция, ташкил этиш ҳақидаги саволга жавоб излаш ўринлидир. тадқиқотчилик компетенцияси Ўқувчиларда тадқиқотчилик компетенцияси индивидуал ҳолда эмас, балки умуммаданий, ижтимоий-меҳнат, ахборотлар билан ишлаш, ўз-ўзини ривожлантириш каби таянч билимлар (компетенциялар) билан комплекс ривожланади. Мазкур мақолада тадқиқотчилик компетенцияларини шакллантириш педагогик муаммо сифатида таҳлил қилинади. 1 Independent Researcher of Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi E-mail: rayhontillaeva@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2022) / ISSN 2181-1415 Формирование исследовательских компетенций студентов – как педагогическая проблема АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Ответ на вопрос, как организовать преподавание компетентностный узбекской литературы в новых условиях, целесообразно подход, преподавание искать в государственном образовательном стандарте и узбекской литературы, учебных программах общего среднего образования на компетентность, исследовательская основе компетентностного подхода. У студентов компетентность формируется исследовательская компетентность не индивидуально, а в комплексе с базовыми компетенциями, такими как общекультурная, социальная работа, работа с информацией, саморазвитие. В данной статье анализируется формирование исследовательских компетенций как педагогическая проблема. Умумий ўрта таълимнинг компетенция ёндашувига асосланган давлат таълим стандарти ва ўқув дастурларидан ўзбек адабиётини ўқитишни янги шароитларда қандай ташкил этиш ҳақидаги саволга жавоб излаш ўринлидир. Зеро, адабий таълимни ташкил этишнинг янгича талаблари курс мазмунининг ўқувчи шахсига мослиги, замонавий адабиётшуносликдаги сўнгги тенденциялар – умумтаълим тизимида фанни ўқитишга ёндашувларни қайта кўриб чиқишни таклиф қилади. Албатта, бундан кўзланган мақсад ўрганишнинг билимга йўналтирилган парадигмаси, яъни “адабиётнинг қиёфаси”га аҳамият қилинадиган тизимли-структуравий ўрганиш моделидан антропоцентрикка ўтилишидир. Изланишларимиз давомида таълим олувчиларнинг тадқиқотчилик ривожидаги ўқув-билим фаолияти, илмий тафаккури такомилига тўсқинлик қиладиган айрим сабаблар аниқланишига эришилди. Улар сирасига қуйидагиларни киритиш мумкин: 1) ўқувчиларда ижодкорлик қобилиятининг ёш хусусиятлари доирасида ривожланмаганлиги; 2) образли, предметли ва рамзли фикрлаш тарзининг талаб даражасида шаклланмаганлиги; 3) ижодий фаолият тажрибаси табиат ва жамият ҳодисалари ҳақидаги билимларга нисбатан орқада эканлиги; 4) илм эгаллаш, меҳнат қилиш ва ҳаётга бўлган салбий қарашларнинг таъсири ва ҳ.к. Юқорида кўрсатилганларга тавсия сифатида ўқувчиларнинг вазиятга онгли муносабатини таркиб топтиришга доир ишчанлик қобилиятини шакллантириш мақсадга мувофиқ. Ишчанлик қобилияти ўқувчиларнинг биологик хусусиятлари билан боғлиқ. Тадқиқотчи Л.Элибоеванинг кузатишларига кўра, “Ўқувчининг ишчанлиги энг юқори ўзлаштириш асоси эканлиги фанда ҳам, педагогик амалиётда ҳам аллақачон ўз исботини топган. “Ишчанлик”нинг антиподи – эринчоқлик, дангасалик болаларнинг ўзлаштиришда орқада қолиб кетишида етакчи сабабга айланиши ҳам мумкин. “Ишчанлик” коррелятиви боланинг сиҳат-саломатлиги, кўриш, эшитиш, кинестезик сезгиларининг нормал тараққиёти олий нерв тизимининг талаб даражасида шаклланганлигини қайд этиш учун ишлатилади”. 172 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2022) / ISSN 2181-1415 Фикримизча, тадқиқотчилик компетенциялари ривожида юқоридаги қайд этилганлар қаторига яна бир муҳим фактор: фикрлаш жараёни моҳиятини киритиш мумкин. Фикрлаш ўзида анализ, қайта жамлаш, таққослаш, ажратиш, синтез каби жараёнларни мужассамлантиради ва воқеликни идрок этиш омили саналади. Фикрлаш элементлари ўрганилган ўқув материалида муҳим ҳисобланган ва иккиламчи белгиларни фарқлашга, шу орқали айнан тадқиқ этилаётган мавзулар орасидан муаммога тегишли маълумотларни ажрата олишга ёрдамлашади. Оқибатда ўқувчиларда ўзлари мустақил равишда ўқув мақсадларини қўйиш, танқидий мушоҳада юритиш, мавзу доирасида мос атамаларни танлаш, нуқтаи назарларини кенг ёки қисқа ифодалаш, муаммога муносабат билдириш, бир сўз билан айтганда, фикрлаш суръати ортади. Шу ўринда масалага оид яна бир қатор жиҳатларга тўхталиш жоизки, илмий изланишларга қизиқишнинг пастлиги ўқув меҳнати усуллари анъанавий қолипларда сақланиши, тарбияланувчилар жисмоний камолотидаги айрим етишмовчиликлар билан ҳам изоҳланади. Уларни бартараф этиш, ўз навбатида, дидактик аҳамиятга молик ақлий меҳнат усулларини янгилашни талаб этади. Ўқувчиларнинг тадқиқотчилик компетенцияси ахлоқий-эстетик камолотга дахлдор бўлган адабий-нутқий, бадиий асарни таҳлил қилиш билан боғлиқ фанга оид компетенцияларни комплекс шакллантиришга боғлиқ. Шу боис адабиёт