Виды личностных ценностей и их классификация

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматриваются и обобщаются ценность, значения личности, их виды и классификации, типы ценностей, предложенные учеными. Работа психологов, изучавших классификация ценностей, личностные ценности, делится на классы по разным иерархия ценностей. критериям. Эта категоризация базируется в основном на представителях бывшей советской школы: К. Хабибулине, Т.В. Бутковском, В.П. Тугаринове и др., и на основе работ западных ученых-психологов: М. Рокича, А. Маслоу, А. Адлера, В. Франкла. На основе набора значений они были сравнительно изучены, выявлены их сходства и различия. Вместе с тем, в данной статье также рассматривался принцип деления индивидов на типы в результате классификации ценностей. Он опирается на одну из самых известных работ – теорию Эдуарда Шпрангера о типах личности, классифицируемых по ценностному признаку. На основе этой теории были объяснены типы личности. Olimlar shaxs qadriyatlarini o‘rganish jarayonida uni har xil turlarga bo‘lib o‘rganganlar. Qadriyatni turkumlamasdan, sinflashtirmasdan o‘rganib bo‘lmaydi. Sababi shaxs qadriyatlar majmuasidan tashkil topgan. Shuningdek, olimlar qadriyatni turli mezonlarga ko‘ra o‘rganadilar. Insonning mohiyatini ochib beruvchi ijtimoiy omillardan biri ham aynan qadriyatdir. Qadriyat insonlarning ijtimoiy hayotdagi yo‘nalishlarini, motivatsiyalarini, oliy maqsadlarini aniqlab beruvchi bir mezondir. Bir insonda turlicha qadriyatlar bo‘lishi mumkin. Lekin ulardan qay birining ulushi ko‘proq, boshqasiniki kamroq bo‘lishi shaxs oriyentatsiyalariga bog‘liqdir. Qadriyatlar insonnning qanday ehtiyojlarini qondirishlariga, inson hayotida qanday rol o‘ynashlariga va qaysi sohalarda ulardan foydalanishlariga ko‘ra guruhlarga va sinflarga birlashtirilishi mumkin. Insonning psixologik xususiyatalari bo‘yicha qadriyatni K. Xabibulin quyidagicha tasniflagan: • Faoliyat sub’yektiga ko‘ra qadriyatlar: individual; guruhli, sinfiy va jamoaviy. • Faoliyat obэyektiga ko‘ra qadriyatlar: moddiy; sotsiogen (ma’naviy); • Faoliyat turiga ko‘ra: Bilish; mehnat; tarbiyaviy; ijtimoiy-siyosiy. • Faoliyatni bajarish usuliga ko‘ra. 213 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Keyingi tasniflash T.V. Butkovskiy tomonidan qilingan bo‘lib, u qadriyatlarni hayotiy muhimligi va universalligini ajratish asosida bo‘lgan: • Vital (hayot, oila, sog‘liq); • jamoaviy e’tirof (ijtimoiy maqom va mehnatga qobilyatlilik kabi qadriyatlar); • shaxslararo e’tirof (altruism va haqgo‘ylikni namoyon qilish); • demokratik (so‘z erkinligi); • partikulyar (oilaga tegishlilik); • transendentlik (Xudoga ishonish). M. Rokichning ham qadriyatni turlarga bo‘lishiga e’tibor qaratmoq lozim. U inson qadriyatlarini ikkita katta kategoriyalarga bo‘lgan: • Terminal yoki maqsadli qadriyatlar – oxirgi maqsadga erishish uchun unga zo‘r berish asosiysi hisoblanadi. • Instrumental yoki usullar qadriyati – ma’lum bir xulq turi yoki harakat maqsadga erishishning muvafaqqiyatli usuli sifatida ko‘riladi. Shuningdek, yana bir qancha turkumlar mavjud bo‘lib, ular jadval ko‘rinishida keltirilgan. 1-jadval Qadriyatlar klassifikatsiyasi Muallif Qadriyatlar Ma’naviy Ta’lim, fan va san’at V.P. Tugarinov Ijtimoiy-siyosiy Adolat, erkinlik, tenglik va birodarlik Moddiy Moddiy farovonlikning turli ko‘rinishlari, texnika Moddiy Mehnat quroli va bajarish usullari V.F. Serjantov Ma’naviy Siyosiy, ruhiy, etik, diniy, huquqiy va falsafiy Oliy, shaxsga xos bo‘lgan, o‘z-o‘zini faollashtiradigan Turmushga oid (T- (go‘zallik, ezgulik, haqiqat, oddiylik, yagonalik, qadriyatlar) adolatlilik va b.q.) qadriyatlar A. Maslou Olchoq, ehtiyojlarni qondirishga qaratilagan, Kamyob umidsizlantiradigan (uyqu, xavfsizlik, tobelik, (K-qadriyatlar) xotirjamlik va b.q.) qadriyatlar. Ularning umumiy soni 13 ta bo‘lib, ulardan Jismoniy asosiylari: sog‘liq, shinamlik, boylik, faol hayot, tashqi ko‘rinish Ularning umumiy soni 14 ta bo‘lib, ulardan A. Adler Hissiy asosiylari: hissiy barqarorlik, din, sevgi, ishonch, mas’uliyatlilik Ularning umumiy soni 13 ta bo‘lib, ulardan Intellektual asosiylari: ta’lim, o‘qish, muloqot, mustaqillik, mukammallik Inson tabiatiga munosabat (yaxshi, aralash, yomon) Qadriyaviy F. Klakxon, Tabiatga munosabat (ustunlik, hamohanglik, tobelik) oriyentatsiyalarning F. Strodbek Boshqa insonlarga munosabat (ierarxik, jamoaviy, yo‘nalganligiga ko‘ra individual) 214 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Inson faolyati usuli (hayotga, ichki o‘sishga, faol harakatga) Vaqtga munosabat (o‘tmishga, ayni damga, kelajakka) Makonni idrok etish (shaxsiy, umumiy, aralash) Shaxs tiplari E. Shpranger Iqtisodiy, ijtimoiy, diniy, estetik, nazariy, siyosiy (qadriyatlar asosida) V. Frankl Ijodkorlik qadriyatlari Ma’no va qadriyat inson mehnatini hosil qiladi Kechinma Sevgi – ruhiy, ma’anaviy o‘lchov darajasidagi qadriyatlari munosabatdir Munosabat Sharoit taqozosi bilan inson unga muhtojdir. qadr