Нижние границы Амударьи в начале ХХ века

Аннотация

Ключевые слова: В статье одним из вопросов, который остается пробелом Бунт 1918 год в город в новой истории Каракалпакстана, является восстание Нукусе, рубеж в уральских казаков в 1919 году на «нижней» границе «Шагал мосте» 1919 г., Амударьи, их отношения с местными племенными «Тазгаринская трагедия», «Чимбойское восстание», аксакалами. На основе архивных материалов, освещаются уральские казаки, красноармейцы «Турецкого фронта» и создание Чимбойская республика, «Чимбойской республики» и её последствия. соглашение Совета 10 февраля 1920 г. Mamalakatimizda jamiyatni nafaqat iqtisodiy tomondan rivojlantirish, balki ma’naviy- ma’rifiy taraqqiy ettirish, tarixiy voqealarga oydinlik kiritish masalalari davlat siyosati darajasiga chiqdi. Vatan tarixini o‘rganishning o‘n yillik konseptsiyasini tuzish, shu bilan birga, milliy tarixni va bu tarixda inson taqdirini o‘rganish dolzarb mavzulardan biridir. Qoraqalpog‘istonning yangi tarixida ilmiy va haqqoniy tadqiqot masalalarining biri “inson, jamiyat, davlat” aloqalari, 1919-yili Orol va Amudaryoning “quyi” oqimidagi hududlarda joylashgan etnoslarning taqdirida unutilmas voqealar bo‘lgan “ichki dushmanlarga” va “tashqi ekspansiya”ga qarshi turishdagi munosabatlarini yangicha yo‘nalishda ijtimoiy-tarixiy bog‘liqlikda o‘rganishni taqozo qiladi. Orol zamini qoraqalpoq etnosi tarixiy o‘tmishning ma’naviy qo‘zgusidir. Bu esa o‘z navbatida milliy tarix, jamiyat taqdiri va kelajak avlodlar uchun saboqdir. Orol va “quyi” Amudaryo hududi turkiy etnoslar dunyosida tarixiy o‘tmish bo‘lgan Ural kazaklari hodisasi qiziqarli va murakkab masalalardan biridir. Ural kazaklarining mahalliy aholi bilan qo‘shnichilik va o‘zaro hamkorligi, jumladan, qoraqalpoq etnoslarining yetakchilari bilan sho‘rolar hokimiyati va mafkurasiga qarshi kurashi, o‘zaro ittifoqdoshligi, hududda “qizil”lar tarkibida kazak askarlarini kuchaytirish sabablari va oqibatlari hanuzgacha to‘laqonli o‘rganilgan emas. Janubiy Orol zamini etnosi qoraqalpoq biylari va chor Rossiyasi imperiyasi tomonidan 1877–1880-yillarda quvg‘in qilinib, Turkistonga, Orol va “Quyi” Amudaryo hududlariga majburan ko‘chirilgan Ural kazaklari yuzboshilarini sho‘ro hokimiyatiga va mafkurasiga (ekspantsiyasiga) qarshi turishiga nima, kimlar majburlagan, degan savol tug‘ilishi tabiiy. Bu kabi savollarga javob izlashda Amudaryoning o‘ng (sharq) tomonidagi etnik aholi, tarixiy hududlar, mahalliy aholinining ijtimoiy noroziligi, Aleksandr II davridagi chor Rossiyasi hokimiyatining Ural kazaklari uchun qasddan haqoratli harakatlari, ular uchun xavfning boshlanish tarixi sabablarining avj nuqtasi va yakunida kazaklar armiyasining tarqatib yuborilishi oqibatlari haqidagi yangi ma’lumotlar va adabiyotlarni ko‘rib chiqish zaruriyati yuzaga keladi. Tarixdan ma’lumki, Ural kazaklari chor Rossiyasi harbiy qo‘shinlarining o‘zaklaridan biri bo‘lgan. Ular harbiy janglarda rus imperiyasi manfaatlarini himoya qilganlar. “Shuni ta’kidlash kerakki, – deb yozadi S.Yu. Vasilenko, – imperator Aleksandr IIning liberalizmi aholining ikki toifasiga – eski e’tiqodlilarga va kazaklarga umuman taalluqli emas edi. Uning hukmronligi davrida “muxoliflar”ni ta’qib qilish uchun qilingan sa’y-harakatlar imperatorga shaxsan tahdid qilgan terrorchi inqilobchilarga qarshi kurashish harakatlaridan kam emas edi. Buni hech qanday mantiqan tushuntirish mumkin emas. U kazaklarga faqat so‘zsiz bo‘ysunishi kerak bo‘lgan va o‘z fikriga ega bo‘lmagan o‘z fuqarolarining alohida guruhi sifatida qaradi. Bunday holda bu ikki toifa deyarli bir-biriga mos tushdi, bu esa vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Shuni ta’kidlash kerakki, eski 11 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2022) / ISSN 2181-1415 e’tiqod kazaklarning huquqlarini himoya qilish uchun mafkuraviy tayanchga aylangan bo‘lsa-da (tarixda birinchi marta bo‘lmagan), shunga qaramay, tartibsizliklarda eski dindor bo‘lmagan kazaklar ham qatnashgan. Ular o‘z qo‘shinlarining huquq va manfaatlari uchun kurashdilar, buni e’tiqod masalalariga bog‘lamadilar. Ularning bir qismi Turkistonga surgun qilingan yoki boshqa turdagi repressiyalarga uchragan”. Turkistonga quvg‘in qilingan Ural kazaklari XIX asr oxiri XX asr boshlarida Amudariyo mintaqasida baliqchilik, ikra tayyorlash, baliqlarni dudlash, kemasozlik bilan shug‘ullanganlar. Aytish kerakki, Ural kazaklarining Amudaryo “quyi” hududida etno-geografik joylashuvi va ularning kundalik hayoti rang-barangligi bilan ko‘zga tashlanadi. Shuningdek, “quyi”Amudaryo hududi chegaralarida rus aholisi dastlab faqat harbiylar, amaldorlar va juda oz sonli savdogarlardan tashkil topib, markazda – Petro-Aleksandrovsk shahrida (inqilobdan keyin u To‘rtkul deb atalgan) istiqomat qilgan bo‘lsalar, vaziyat faqat Stolipin islohotidan so‘ng, Rossiyaning Yevropa qismidagi viloyatlardan rus va ukrain kambag‘al dehqonlari oqimi Turkistonga kirib kelganidan keyin keskin o‘zgara boshladi. XX asr boshlarida hudud aholisi 133630 kishini tashkil etgan. Hududlarda Ural ka