Вопросы расширения прав и обязанностей потерпевшего и свидетеля при назначении и производстве судебной экспертизы

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада жабрланувчи ва гувоҳнинг суд экспертизасини муаммолар, тайинлаш ва ўтказишда ҳуқуқ ҳамда мажбуриятларини ҳуқуқларнинг кенгайиши, кенгайтириш билан боғлиқ муаммолар муҳокама қилинади. мажбуриятлар, жабрланувчи, гувоҳ, тайинланиш, ўтказиш, суд экспертизаси. 1 Professor of the Department of University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan, Doctor of Law, Professor. 2 Professor of the Department of University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan, Doctor of Law, Associate Professor. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Вопросы расширения прав и обязанностей потерпевшего и свидетеля при назначении и производстве судебной экспертизы АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются проблемы, связанные с проблемы, расширением прав и обязанностей потерпевшего и расширение прав, свидетеля при назначении и производстве судебной обязанности, экспертизы. потерпевший, свидетель, назначение, производство, судебная экспертиза. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 13 декабрдаги ПҚ–4551-сонли “Конституция ва қонун устуворлигини таъминлаш, бу борада жамоатчилик назоратини кучайтириш ҳамда жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида таъкидланганидек: “мамлакатимизда Конституция ва қонун устуворлигини таъминлаш демократик ҳуқуқий давлат барпо этишнинг бош мезони бўлиб келмоқда... Айни вақтда Конституция ва қонун устуворлигини таъминлаш қонун бузилиши билан боғлиқ салбий оқибатларга қарши самарали курашишни… талаб этмоқда” [1]. Ушбу мақсадларга эришиш учун мазкур норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг 2-банди 6-хатбошисида “Конституция ва қонунларда белгиланган инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқларини олий қадрият сифатида янада мустаҳкамлаш, мулк дахлсизлигини кафолатлаш” белгиланган [2]. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 августдаги ПФ–6041-сонли “Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонида қайд этилишича: “Сўнгги йилларда мамлакатимизда шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, унинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш, суд ишларини юритишнинг барча босқичларида тарафларнинг тортишув тамойили қўлланилишини янада кенгайтириш ҳамда ушбу соҳада халқаро стандартлар ва илғор хорижий тажрибани жорий этишга қаратилган бир қатор қонун ҳужжатлари қабул қилинди. Шу билан бирга, суд-тергов амалиётини таҳлил қилиш ва фуқаролар мурожаатларини ўрганиш натижалари жиноят процессида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлаш бўйича механизмлар тўлиқ ишга солинмаганлигидан, шунингдек, қонунчиликда жиноят ишларини тергов қилиш бўйича ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг ваколатларини аниқ белгилаш билан боғлиқ бўшлиқлар мавжудлигидан далолат бермоқда” [3]. Шундай ҳал қилиниши зарур бўлган муаммолардан бири – жабрланувчи ва гувоҳнинг суд экспертизасини тайинлаш ва ўтказишда ҳуқуқ ва мажбуриятларини кенгайтириш. Бунда шунга эътибор қаратиш лозимки, Ўзбекистон 102 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Республикасининг 2010 йил 1 июндаги ЎРҚ–249-сонли “Суд экспертизаси тўғрисида”ги Қонунининг 6-моддаси суд-экспертлик фаолияти Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ҳамда қонунларида назарда тутилган инсон ҳуқуқ ва эркинликларига риоя этилган ҳолда амалга оширилишини белгилайди. Шахснинг эркинлигини вақтинча чеклашни ёки унинг шахсий дахлсизлиги бузилишини талаб этувчи суд-эксперт текширишлари фақат қонунда белгиланган асослар ва тартибда ўтказилади [4]. Бироқ жиноят процессуал қонунчилигининг барча нормалари ҳам уларни амалга ошириш механизмини аниқ белгилаб бермайди, бу эса мос равишда суд экспертизаси фаолиятида ҳам акс этади [5]. Шу нуқтаи назардан келиб чиқиб, унинг алоҳида жиҳатларини қуйидагича ҳал этиш таклиф этилади. 1. Жиноят процессида шахс ҳуқуқлари кафолатлари муаммолари унинг процессуал мақоми билан узвий боғлиқдир. Шу сабабли олий даражадаги ижтимоий қадрият сифатида инсон ҳуқуқларини тартибга солиш етарли даражада ҳуқуқий тартибга солинмаганлиги ва ривожланмаганлиги, уларни тўлақонли ва тўғри таъминлаш учун ҳуқуқий имкониятларнинг мавжуд эмаслиги, мазкур ҳуқуқларни бузиш ёки тан олмаслик учун асос бўла олмайди [6. С. 13–14]. 2. Aмалдаги Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси, процесс иштирокчиларининг ҳуқуқларини сезиларли даражада кенгайтирди, айни пайтда, бизнинг фикримизча, жабрланувчи ва айбланувчи ўртасида айбланувчи тарафини кучайтирган ҳолда, “мувозанатни” мумкин бўлмаган даражада бузиб юборди. Хусусан, бу уларнинг экспертизани тайинлаш ва ўтказишдаги ҳуқуқларини таққослашда яққол намоён бўлади. Жумладан, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг, шунингдек, тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари қўлланаётган шахснинг, агар бунга унинг руҳий ҳолати имкон берса, ҳуқуқлари, Ўзбекистон Республик