Важные вопросы защиты прав и интересов потерпевшего

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола орқали хорижий давлатлар тажрибасини жиноят процесси, ўрганиш асосида жабрланувчининг ҳуқуқ ва жабрлаанувчи, манфаатларини муҳофаза қилиш ҳолати таҳлил қилинган, жабрланувчини қўллаб- шу асосда жиноят натижасида жабрланувчиларга қувватлаш, жабрланувчига компенсация, реституция ва реабилитация шаклларида етказилган зарарни ҳимояланиш механизми ўрганилади. қоплаш, компенсация, реституция ва реабилитация. 1 Teacher of Environmental Law Department, Tashkent State University of Law. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Важные вопросы защиты прав и интересов потерпевшего АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассмотрена ситуация с защитой прав и уголовный процесс, интересов потерпевшего. На основе изучения опыта потерпевший, зарубежных стран, разработан механизм защиты поддержка потерпевшего, потерпевших в виде компенсации, реституции и компенсация потерпевшему, реабилитации. компенсация, реституция, реабилитация. Дунёда ҳар йили ўртача 450 млн.дан ортиқ жиноят рўйхатга олиниб, 550 млн.дан зиёд шахс жабрланувчи сифатида эътироф этилмоқда. Аммо 700 млн.га яқин жиноятлар расмий рўйхатга киритилмай қолмоқда. Бу эса жиноятдан жабрланган шахсларга оид ҳақиқий ҳолатни тўлиқ акс эттириш имконини бермаяпти. Ҳозирги вақтда суд-тергов амалиётида жабрланувчи сифатида эътироф этилганларнинг 30 % ига яқини ўз ҳуқуқ ва манфаатларини муҳофаза қилишга қодир эмаслиги ҳам ачинарли ҳолатдир. БМТнинг норматив-ҳуқуқий ҳужжатларида жиноятдан жабрланган ҳар қандай шахснинг ҳуқуқи – унинг жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, – муҳофаза қилиниши, жиноят натижасида унга етказилган маънавий, жисмоний ва моддий зарар қопланиши назарда тутилган, реабилитация қилиш шартлари белгиланган. Таъкидлаш жоизки, тарихда жиноятдан жабрланган шахснинг ҳеч қандай амалий процессуал ҳуқуқи бўлмаган. Эҳтимол бу ўша даврда ҳукмронлик қилган мафкура билан боғлиқдир. Бунда жиноят процессида жабрланувчининг манфаатларини жиноят процессини юритаётган суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки судда айбловчи сифатида қатнашаётган шахс ҳимоя қилган. Жабрланувчининг ҳуқуқ ва манфаатларини муҳофаза қилиш ва уларга жиноят натижасида етказилган зарарни қоплаш тўғрисидаги қонун биринчилардан бўлиб Янги Зеландия (1963 йил) ва Буюк Британияда (1964 йил) қабул қилинган, шунингдек, “Жиноят қурбонларини қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги дастур”нинг қабул қилиниши натижасида жабрланувчига етказилган зарар жиноят суди тартибида маҳаллий, махсус фондлар ёки давлат ҳисобидан компенсация қилиниши тўғрисида қонун қабул қилинган, жабрланувчининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари муҳофаза қилиниши, ҳуқуқлари тикланишига Европа давлатлари қўшилганликлари ҳамда жабрланувчига етказилган зарарни қоплаш масалалари юзасидан бир қатор ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинган. 1972 йилда Австрияда “Жиноят қурбонларига ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилинган. 1976 йил 11 майда Германия Федератив Республикасининг “Зўравонлик жиноятлари оқибатида жабрланганларга етказилган зарарни қоплаш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинган. 1981 йил 1 январда Японияда “Жиноят қурбонларига нақд пул тўлаш тўғрисида”ги Қонун кучга кирган. Унга кўра, шахснинг ҳаёти ёки соғлиғига ёки бундай тажовуз натижасида ҳалок бўлганларнинг оила аъзоларига жиноий тажовузлардан жабрланганларга, агар улар етказилган зарарни айбдорлардан ундириб ололмаса, давлатдан пул тўловларини олиши мумкин бўлган. 83 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Ҳуқуқбузар ва жабрланувчи ўртасидаги қариндошлик ёки унинг ўзи жиноят содир этишга сабабчи бўлган бўлса, ушбу қонун қўлланилмаслиги ҳам таъкидлаб ўтилган. Тўлов масаласи бўйича қарор полиция устидан умумий назоратни амалга оширадиган Жамоат хавфсизлиги комиссиясининг ваколати доирасига киради. Хусусан, 1981 йилда 152 та аризачидан 97 нафари ҳар бири ўртача 3400 000 иендан товон олган. АҚШда 1982 йилдан буён жабрланганларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари “Жиноят натижасида жабрланганларнинг ҳуқуқлари тўғрисида”ги Билль асосида муҳофаза қилинади. Масалан, 1984 йилда АҚШнинг “Жабрланувчини қўллаб-қувватлаш тўғрисида”ги Қонуни асосида Федерал фонд ташкил қилиниб, унинг ҳар йиллик сармояси 9 миллиард долларни ташкил қилмоқда. Ушбу маблағ ҳисобидан Нью-Йорк, Мериленд ва Калифорния штатларида жиноятдан жабрланганларга соғлиғини тиклаши, ўқиши, малакасини ошириши ёки хўжалигини таъминлаши учун тўланадиган компенсациянинг энг кам миқдори 1000–5000 АҚШ доллари, энг кўп миқдори эса 10000–15000 АҚШ доллари этиб белгиланган. Фонд жарималар, солиқлар, гаров пуллари, турли давлат божлари, суд харажатлари ва ҳуқуқбузарлик содир этган шахслар тўлайдиган йиғимлар ҳисобидан тўлдирилади. 1990 йил 22 февралда Буюк Британия парламенти Жиноят қурбонлари хартиясини қабул қилди. Ҳозирда бу кун жиноят қурбони куни сифатида кенг нишонланиб келмоқда. 1996 йилда АҚШнинг 50 та штатида Мажбурий реституция