Феномен “Арабской весны” и исламский фактор на ближнем востоке

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада муаллиф Яқин Шарқдаги муаммоларга Яқин Шарқ, муқаддима ясаган “Араб баҳори” феноменининг таҳлилига “Араб баҳори”, аҳамият қаратади. Шунингдек, тўлқин метафорасининг араб дунёси, босқичлари хусусида фикр юритади. “Араб баҳори” туфайли “тўлқин”, метафора, минтақа сиёсатининг ўзгариши ва бугунги кундаги ислом омили. беқарорликларнинг давом этишига сабаб бўлган омилларни таҳлил қилади. 1 Associate Professor, Doctor of Philosophy (PhD) of Philosophical Sciences University of Public Security of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Феномен “Арабской весны” и исламский фактор на ближнем востоке АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье автор акцентирует внимание на анализе Ближный Восток, феномена «арабской весны», который явился «арабская весна», предвестником проблем на Ближнем Востоке. Это также арабский мир, отражает этапы метафоры волны. Анализируются «волна», метафора, изменения в политике региона в связи с «арабской весной» исламский фактор. и факторы, приведшие к сохраняющейся сегодня нестабильности. КИРИШ. Шарқ мамлакатлари ичида Яқин Шарқ минтақаси геополитик ҳудуд ҳисобланиши билан бирга ғоя ва мафкуралар тўқнашадиган макон ҳамдир. Шу боис, турли мафкуралар тўқнашуви вужудга келадиган ҳудудларни ўрганиш тарихчилар, сиёсатчилар, файласуфлар, иқтисодчиларнинг доимий қизиқиш ва ўрганиш объекти бўлган. Яқин Шарқ ва Шимолий Африка мамлакатлари араб мамлакатлари ҳисобланиб, у ўз ҳудудий таркибига 23 та давлатни қамраб олган. Булар: Жазоир, Баҳрайн, Жибути, Миср, Саҳрои Кабир, Яман, Иордания, Ироқ, Қатар, Қувайт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокаш, БАА, Фаластин, Саудия Арабистони, Сурия, Сомали, Судан, Тунис, Уммон султонлиги ва Комор ороллари каби давлатлар ҳисобланади. МАВЗУГА ОИД АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ. Яқин Шарқ ва Шимолий Африка мамлакатларида “Араб баҳори” номи остида содир бўлган сиёсий беқарорликлар хусусида тадқиқот олиб борган О.А. Колобов, Э.Э. Шульц, А.В. Кива, С.П. Хантингтон, Е.А. Антюхова каби тадқиқотчиларнинг ишларини келтириб ўтиш мумкин. ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ. Мақолани ёритишда мавзуга оид илмий адабиётлар, хорижий манбалар, монографиялардан, шунингдек, мантиқийлик ва қиёсий таҳлил усулларидан фойдаланилди. ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР. “Араб баҳори” феномени. Яқин Шарқ ва Шимолий Африка давлатларидаги оммавий тартибдаги ижтимоий норозиликлар ҳамда сиёсий жараённи чуқур ўзгартиришга қаратилган инқилобий воқеаларга нисбатан “Араб баҳори” атамаси ишлатилади. Инглиз тилида бундай ҳодисалар “spring” деб таснифланади, яъни кутилмаган зарба. Рус тилига “арабская весна” сифатида кириб келган [1, 119]. “Араб баҳори” атамаси Тунисда 2010-йил декабрь ойида бошланган мураккаб сиёсий ва ижтимоий жараёнларни ифодалаш учун ишлатилади [2]. “Араб баҳори” атамаси Ғарб давлатларида эйфория даврида оммавий норозилик ҳаракатлари Тунис ва Миср президентларининг ҳокимиятдан четлатилишига олиб келгани ва араб дунёсида тез тарқала бошлагани сабабли пайдо бўлди [3, 77]. Шу тариқа Шимолий Африка ва Яқин Шарқ минтақаси давлатларининг ички сиёсий зиддиятлари тарихга “Араб баҳори” (арабчаيبرعلا عيبرلا) ёки “Буюк араб инқилоби” номи билан муҳрланди. 23 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Аслида, “Араб баҳори” номининг ўзи баҳсли ҳисобланади. Маълумки, “Баҳор” сўзи табиатнинг янгиланишига нисбатан ишлатилади. Бироқ, араб давлатларида “баҳор” сўзи сиёсий вазиятларни тасвирлашда ишлатилади. Хусусан, жаҳон тарихида бўлиб ўтган қўзғолонлар, инқилоблар ҳам “баҳор” сўзи билан ифодаланади. Масалан: Европадаги “Халқлар баҳори”, Чехословакиядаги “Прага баҳори”, араб дунёсидаги “Бербер баҳори”, “Дамашқ баҳори”, “Араб баҳори” ва ҳ. Маълумки, “Араб баҳори”нинг илк тўлқини қиш фаслида бошланди ва у туфайли араб дунёсининг сиёсатида жиддий ўзгаришлар содир бўлди. Араб мамлакатларидаги аҳолининг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ҳуқуқлари учун кураши “Араб баҳори” ибораси билан ифодаланди. “Араб баҳори” тўлқини. “Араб баҳори” Тунисда 2010 йил 17 декабрда ҳаддан ташқари умидсизлик ва тақдиридан ғазабланган мева сотувчи 26 ёшлик йигит Муҳаммад Баузизининг полиция қаттиққўллигига қарши ўзини ёқиб юбориши натижасида бошланди. Бу ўлим худди осмондаги чақмоқ сингари Яқин Шарқ оламига ёйилди ҳамда унинг манзарасини ўзгаришига сабаб бўлди. Тунислик Муҳаммад Баузизи исмли 26 ёшлик йигит ўқиган бўлишига қарамай, доимий иш топа олмай кўча мева ва сабзавот сотувчиси сифатида тирикчилик қилиб, онаси ва опа-сингилларини қийинчилик ва очарчиликдан омон сақлаб қолишга уринган. Муҳаммад Баузизи сингари мамлакатда ўқимишли, бироқ иш топа олмаган ёшлар кўпчиликни ташкил қилган. Айниқса, ўша пайтда амалдаги президент Бен Али томонидан ўрнатилган авторитар тузумнинг халқни қийноқларга солганлиги ҳамда уларга нисбатан қаттиққўллик илан муносабатдла бўлганлиги жамиятда ижтимоий портлашни пайдо қилди. Натижада, ёшлар кўчага чиқиб, ўз норозиликларини турли ижтимоий гуруҳларга қўши