ПЕЙЗАЖНЫЕ СЛОВА, РЕЖИССЕР ДЖИЕНБАЙ ИЗБАСКАНОВ

Аннотация

In the poetry of the People's Poet of Uzbekistan and Karakalpakstan J.Izbaskanov, poems glorifying the sanctity of the homeland, the beauty of the motherland are of great importance. In the article we talk about the poet's poems written in landscape lyrics. Key words: Landscape lyrics, Western and Eastern poetry, dürkin, world literature, etc. Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq poeziyası ideyalıq-tematikalıq hám janrlıq-formalıq jaqtan jetilisken, kórkemlik izlenislerge qaray bet burǵan, sonday-aq, dúnyalıq poeziyanıń progressiv dástúrleri menen usılların úyreniwge umtılıslar kúsheygen, filosofiyalıq oy-tolǵanıslardı ózinde jámlegen dáwir sıpatında kóp ǵana shayırlardıń qunlı dóretpeleri menen jáne de bayıp barmaqta. Bul dáwir poeziyasında Batıs hám Shıǵıs poeziyasınıń sintezi, lirikalıq oy-pikirlerdiń tereńligi, grajdanlıq pafos, emocionallıq tásirsheńlik sıpattıń kúshliligi menen ajıralıp turadı. Sol qatarda Batıs penen Shıǵıs poeziyasınan ilham alǵan qaraqalpaq poeziyası wákilleri bolǵan shayır hám jazıwshılarımız tárepinen dóretilgen qunlı dóretpeler arqalı ádebiyatımız jáne de bayıp otır. XX asirdiń 70-80-jılları jas shayırlar sıpatında ádebiyatqa aralasqan bir topar talantlı jaslar ǵárezsizlik jıllarında da tabıslı dóretiwshilik miynet etti. 90-jıllarǵa kelip olardıń bir qatarları 63 30-Sentabr, 2024-Yil (J.Izbasqanov, N.Tóreshova, Q.Dawletnazarov, Á.Ótepbergenov h.t.b.lar) ádebiyatımızdıń iri wakillerine aylandı. Olardıń arasınan xalıq shayırları ósip jetilisti. Usılar qatarında Ózbekistan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Jiyenbay Izbasqanov poeziyasında watan ullılıǵın, tuwılǵan jer gózzalıǵın jırlaytuǵın qosıqlar ayrıqsha itibarǵa iye. Onıń dóretpelerinen watannıń hár bir adam balası ushın muqaddesligin, kindik qanı tamǵan mákanǵa insan xızmet etiwi, qorǵawı kerekligin uqqanday bolasań. «Meniń quwanıshım, sen- meniń dartim» dep shayır watanǵa bolǵan shireli sezimlerin qaǵazǵa túsiredi. Kórkem sóz sheberiniń qáleminen dóregen barlıq qosıqları, atap aytqanda, «Tuwılǵan jerge», «Tuwǵan jerdiń tútini», «Agjap jaǵalıǵı», «Balalıq shaǵım», «Awıllar», «Ah, awıldıń altın aqshamları, «Tuwılǵan jerdiń keń dalaları...», «Tuwılǵan jer tolǵawları», «Tatlı eken awıl tárepte» shıǵarmaları oqıwshını oylarǵa taldırıp, ata mákanǵa súyiwshilik sezimlerin taǵı da arttıradı. Qansha alıs ketsem -sonsha súyemen Qos qanatı talǵan keńliklerimdi Ketsem kóller, tawlardan asıp, Sapar shaǵı tınıshım joytaman. hapte ótpey kewlim qulazıp, Saǵınıshım qıynap qaytarman *** Tuwǵan jerdiń keń dalaları, Sentabrge ıntıǵar bul tań. Qanday baxıt qushtarlıq barı, Boyda jiger, ómirge intań «Tallar, tallar», «Sárwi tal», «Tebirenis», «Ayǵabaǵarlar», «Qozınday seksewildiń» usaǵan dóretpelerinde de ózgeshe sezimtallıq penen hesh kimdi qaytalamaǵan halda sezim- tuyǵıların qaǵazǵa tógedi, qubılıslardı túsindiriwge háreket etedi. Sóz sheberiniń úlkemiz máwsimlerin sóz etiwshi dóretpeleri hár birimizdi zawıqlandıradı. Durıs, pasıllardı janlı sıpatta qosıqlarǵa aylandırıw ushın qanshadan-qansha sóz ustaları urınǵan, tek qaraqalpaq ádebiyatında ǵana emes, jáhán ádebiyatında da bul mazmundaǵı umtılıslar málim Jiyenbay Izbasqanovtıń gúz haqqında kórkem qosıqlar jarata alǵanlıǵı ayqın belgili. «Gúz ırǵaqları», «Gúz payıtı bul. Tún tımıq», «Átirapta gúz», «Gúzdiń sońǵı tańında», «Gúzgi oylar» 64 30-Sentabr, 2024-Yil hám «Gúz rapsodiyası» shıǵarmaların da gúz kórinisi oǵada bir tabiyǵıy halatta tuwılǵan jerge degen muhabbat sezimi menen júyi bilinbestey jupkerlestirip beriledi. Súttey appaq átiraplar, Ay sáwlesi qalqıydı. Gúz iyisi ańqıydı. Sıtır-sıtır japıraqlar  Sentyabrdiń sońı Salqın samallar Qubılmalı ushqınınday almazdıń, Jıltıldasıp turar quyash nurları... Jerge japıraq emes, saǵınısh tóseler... Xalıq shayırı J.Izbasqanovtıń báhári basqasha, «Men-báhármen Men tırnalarman. Quwanıshtan seslerim talıp, Geyde jańbır bolıp jılarman» «Kógislenip tallar átirapta Áste ırǵalar. Gúmis tamshı tuńǵısh japıraq ta Páske sırǵanar» «Qıs. Qırawlı tańlarda», «Qısqı tań», Sońǵı qar», «Appaq-appaq qıs qarı», «Qar», «Sulıw qızday qıs appaq» dep atalǵan qosıqlar poeziya menen sırlas oqırman qáwimine zawıq baǵısh etedi, kirpigińe aste ǵana qonǵan sońǵı qarlar, «qısqı tańda qarǵa kómilip geziw lюzzeti», «bası qardan arılmaǵan bюlenttegi aq shıńlardıń sawlatı», «uytqıǵan qarlı boranlar», «yosh bolıp quyılǵan, qısqı tatlı tańlardıń appaq qarları» oqıwshıǵa qozǵaw saladı. «Qırawlı tańlarda qardıń qádirin bilmeymiz» dep shayır filosofiyalıq juwmaq shıǵarıwǵa da sheber ekenligin poeziya ashıǵınıń esine salıp qoyadı. Ásirese, «Qızılqum dápterinen» dúrkinindegi «Qır qızı», «Dawıl», «Seksewil», «Qoyan súyek», «Qumlardıń báhári» dóretpeleri hámmeni qıyalǵa shúmdiredi, «qus qanatı talǵan sheksizlikler», «saǵınıshtan sarǵayǵan qumlar», «qaysar qoyan súyekler», «batırlarday seksewiller» gúllan sahra perzentleriniń ata mákanǵa ıqlasın arttıradı, hárbir insanǵa usı shet- shebirsiz dalalıqlardıń bir perzenti ekenlingin eske saladı. 65 30-Sentabr, 2024-Yil Jiyenbay Izbasqanov insan