МЕТОДЫ СОЗДАНИЯ ОБРАЗА ГЕРОЯ В РОМАНЕ «ÓRDEK QIRǴININAN SOŃ"» Ш. СЕИТОВА

Аннотация

This article talks about the methods used to create a heroic image in Sh.Seytov's novel “Órdek qırǵınınan soń”. Keywords. Character image, monologue, dialogue, inner monologue, portrait. МЕТОДЫ СОЗДАНИЯ ОБРАЗА ГЕРОЯ В РОМАНЕ «ÓRDEK QIRǴININAN SOŃ"» Ш. СЕИТОВА Аннотация. В данной статье говорится о методах создания героического образа в романе Ш.Сейтова «Órdek qırǵınınan soń». Ключевые слова: Образ персонажа, монолог, диалог, внутренний монолог, портрет. Málim bolǵanınday, kórkem ádebiyatta ómir shınlıǵı obrazlar járdeminde sáwlelendiriledi. Dóretiwshi ómirdi baqlaydı, baqlaǵan waqıyaların oy-sanasınan ótkeredi, olardı qayta islep, taǵı janlı ómir túrinde jaratadı. Ómirdegi waqıya-hádiyselerdi qayta tiklewde adam obrazı júdá úlken áhmiyetke iye. Biz kórkem obraz degende, tiykarınan, adam obrazın túsinemiz hám ol ádebiyatda sheshiwshi orın tutadı. Kórkem ideyalıq joqarı sapadaǵı shıǵarmalarda adamlar obrazı arqalı biz belgili bir dáwir ómiri haqqında keń hám konkret maǵlıwmat alamız. Ómirdi tipiklestiriwde, onı kórkem súwretlewde, qaharman obrazın hám xarakterin ashıp beriwde, shıǵarmanıń ideyasın súwretlewde, onıń emocional tásirin kúsheytiwde kórkem detallardıń, dialog, monolog, poliloglardıń áhmieti úlken. Jazıwshı Sh.Seytov bolsa óz náwbetinde bulardan hárbir shıǵarmasında óz ornında sheber hám nátiyjeli paydalana alǵan. Sh.Seytov prozada bayanlaw texnikasın meńgergen sheber jazıwshı. Jazıwshınıń hár bir qaharmannıń háreketin, qıymıl-qozǵalısın sheber bayanlawı sonday, olar tap kino lentasındaǵıday 62 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 kóz aldımızǵa eleslep ketedi. Sonlıqtan da rus kinoscenaristi D.Xolendro: «Sh.Seytovtıń shıǵarmaların oqıp otırıp obektivti nege qaratıw kerekligin bárhama kórip otırasań»-degen pikirdi aytadı. Al, ádebiyatshı alım J.Esenov «Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanında qaharmanlardıń minez-qulqın oqıwshılarǵa tásirli etip jetkeriwdegi jazıwshınıń sheberligin ayta ketip, bul romanda kinoscenariyge, videofilmge qolaylı kartinalıq kórinisler basım degen edi. Haqıyqatında da, Sh.Seytovtıń tutas bir pútin dóretiwshiligi qaraqalpaq prozasın psixologiyalıq súwretlewler, lirizm menen túrlendirdi. Sonlıqtanda, jazıwshınıń dóretiwshiligi kóplegen alımlarımızdıń dıqqatın ózine qarattı. Sh.Seytovtıń prozasın turmıs shınlıǵın súwretlewdegi, kózge túsken sheberligi onıń sırları professor Q.Maqsetov, Z.Nasrullaeva, K.Mámbetov hám taǵı basqa alımlardıń miynetlerinde sóz etildi. Kórkem shıǵarmadaǵı obrazları óziniń shıǵarmadaǵı ornı hám atqaratuǵın wazıypasına qarap eki túrli boladı. Eger personaj shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujet waqıyaların háreketke keltirse, shıǵarma konfliktiniń sheshiliwinde jetekshi rol oynasa, jazıwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın ashıp bere alsa, bunday personaj shıǵarmalarınıń bas qaharmanı bolıp esaplanadı. Kópshilik jaǵdaylarda kórkem shıǵarma orayında bir emes, bir-biri menen teń wazıypanı atqaratuǵın bir neshe obrazlar turadı. Bunday obrazlardıń hár qaysısı bas qaharman bolıp esaplana beredi. Eger personaj kórkem shıǵarmanıń orayında turmasa da, qálegen bir tárepi menen jazıwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın júzege shıǵarıwǵa, onı toltırıwǵa xızmet qılsa, bunday obrazlar ekinshi dárejeli obrazlar bolıp esaplanadı. Monolog- (grekshe monos-bir h’ám logos-sóz, gáp)- kórkem shıǵarma qaharmanınıń óz- ózine hám basqalarǵa qaratılǵan gápi. Monolog dialogtan gápke basqa shaxslardıń aralaspawı menen parıq qıldadı. Ayırım dramatik shıǵarmalarda monolog tamashagóylerge qaratılǵan boladı. Monolog lirik shıǵarmalardıń tiykarın quraydı. Prozalıq shıǵarmalarda da bar bolıp, dramalıq shıǵarmalardaǵıday avtorǵa qah’armannıń berilgen qandayda máselelerge qatnasın anıǵıraq bildiriw, obraz ruxiyatına tán qásiyetlerdi bórttirip súwretlew imkanın beredi. Bazıda dramanıń kulminacion noqat monologta óz kórinisin tabadı. Monologlar óz tábiyatına kóre eki túrli boladı. a) sırtqı monolog: bunda personaj óz gápin dawıs shıǵarǵan h’alda bayan etedi; b) ishki monolog: bunday monolog personajdıń ishki gápi, oyları kórinis tabadı. Monologtıń eki túri de shıǵarma personajlarınıń ruwh’ıy dúnyasın sáwlelendiriwde áhmiyetli qural esaplanadı. Ózbek ádebiyatında T.Boboev ishki monologda qaharman óziniń sırlı jasırın pikirlerin aytadı. Ádette bunda qaharman turmısınıń eń keskin momentleri súwretlenedi dep eslew monologı, talqılaw monologı, arzıw monologı (monolog orzu) sıyaqlı túrlerge bólip qaradı. Sh.Seytov «Órdek qırǵınınan soń» romanında ishki monologlardı qaharmannıń ishki ekspressiyasın beriw ushın qollanǵan. Romanda Sayımbettiń “quyrıq plan”ǵa qarsı ekenligin aytıp 63 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Qunnazar aqsaqal, Mádiyar hám Allanazar biybalaǵa aytqan gáplerin iylap, endi olar bunı tisinen shıǵarıp qoyamas pa eken? Óz oyına ózi oralıp qıynaladı: “...Haqıyqatlıq – birew, biraq, ol eki júzli qanjar! Abaylamasań eki júzi birden ózińdi soyadı, abaylańqırap aytsań bir júzi á