Структурные компоненты компетентности и их особенности

Аннотация

Калит сўзлар: Маълумки, компетентлилик ўз таркибий компетентлилик, компонентларига ва ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, компонент, ушбу мақолада компетентлиликнинг таркибий шахс, компонентлари ва уларнинг хусусиятлари баён қилинган. ҳаётий фаолиятлар, шахснинг потенциал имкониятлари, фаолият, таълим тизими, шахснинг характер- хусусияти. 1 Doctoral student (DSc) of Tashkent State Pedagogical University named after Nizomi. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 07 (2022) / ISSN 2181-1415 Структурные компоненты компетентности и их особенности АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Известно, что компетентность имеет свои компоненты и компетентность, специфические черты, и в данной статье указаны компонент, компоненты компетентности и их характеристики. личность, жизнедеятельность, потенциальные возможности личности, деятельность, система образования, черты-характеристики личности. Шахсда шаклланадиган ва ривожланадиган компетенциялар ижтимоий хусусият (шахснинг ижтимоийлашуви) касб этади. Компетенцияларнинг ижтимоий табиати ва ижтимоий тузилишини, уни ривожлантириш ва такомиллаштириш йўлларини ўрганишда мана шу жиҳатни эътиборга олиш муҳим ҳисобланади. Гронинген (Нидерландия) ва Деусто (Билбао, Испания) университетлари томонидан амалга ошириб келинаётган “Tuning Educational structures in Europe” лойиҳаси тадқиқотлари доирасида олиб борилган изланишларга кўра, компетентциялар уч гуруҳга – инструментал, шахслараро ва тизимли компетенцияларга ажратилди [7]. Демак, компетенцияларни ижтимоий ҳаётдаги ўзгаришлардан қатъи назар ўз аҳамиятини йўқотмайдиган шахсий хусусият сифатида қараш ҳам мумкин. Адабиётларда компетентликнинг бир неча компонентлари кўрсатилади. Масалан, объектив зарурий билимлар, объектив зарурий кўникмалар, позициялар, йўналтирмалар, шахсий хусусиятлар. Барча ҳаётий фаолиятлар учун зарур тайёргарликларга эга бўлган шахсни тайёрлаш таълим тизимини ривожлантиришнинг янги векторини белгиловчи компетентлик ёндашуви ва компетентлик тушунчаси, илмий билимларни турли соҳаларда қўллай олишни ўрганиш тажрибасини бирлаштириш ва нафақат маълум билимларга эга бўлиш, балки бу билимларни реал вазиятларда қўллаш, фаолиятларнинг самарадорлигига эришиш учун уларни аниқ кўникмаларга айлантириш қобилияти, зарур компетенцияга эга шахс сифатида тайёрлаш учун ўқув мақсадларида фойдаланишни кўзда тутади. Н.А. Муслимов [2] компетентлик алоҳида билим ва малакаларнинг эгалланиши эмас, балки ҳар бир мустақил йўналиш бўйича интегратив билимлар ва ҳаракатларнинг ўзлаштирилиши эканлигини таъкидлайди. Компетенция шахсий сифат бўлиб, турли хил вазиятда педагогик фаолият ва ижтимоий ҳаётда ифодаланадиган қобилият, билим, кўникма ва малака хисобланади [4]. Компетентлик шахснинг барча ҳаётий фаолиятлардаги ўрни ва ролини аниқлаб беради. Шахснинг потенциал имкониятларини намоён қилади, фаолиятлардаги муваффақиятини белгилайди. 227 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 07 (2022) / ISSN 2181-1415 Компетентлиликнинг ривожланганлигини, аввало, илмий билиш ташкил қилади. Яъни илмий билишнинг: а) маълум бир мақсадли йўналганлиги; б) воқеликни акс эттиришнинг аниқлиги; в) мураккаблик даражаси компетенциялар ривожланганлигининг дастлабки қадами сифатида намоён бўлади. Компетентлиликнинг ривожланганлигини кейинги қадам сифатида илмий билимларнинг қўллай олиш кўникмалари белгилаб беради. Билимларни қўллай олиш: а) билимларнинг мақсадли ва манзилли қўлланилиши; б) амаллар бажарилишининг маълум мантиқий ва композицион тузилма ва структурага ҳамда алгоритмга эга бўлиши; в) амалларнинг умумлашган ёки соҳа бўйича чуқурлашган кўринишда намоён бўлиши. Компетентлиликнинг ривожланганлигини кейинги қадам сифатида илмий билимлар ва уларни қўллай олиш кўникмаларининг шахсий сифатлар билан интеграцияси белгилаб беради. Яъни шахснинг барча фаолияти унинг илмий билимлари, билимларни қўллай олиш кўникмалари ва шахсий сифатлар бирлиги ифодалайди. Копетентлилик шахс хусусиятларини баҳолашга ҳам имкон беради ва унинг характеристикасини намоён қилади. Таълим жараёнида компетенциявий ёндашув таълим олувчининг фаол позицияни танлашини, илмий билишни қабул қилишга тайёрлигини, ўзини намоён қилиш шаклларини ва индивидуаллигининг намоён бўлишини таъминлайди. Шуни таъкидлаш керакки, компетентликни баҳолашда унинг тузилмаси етарли даражада аниқликка эга бўлиши, ушбу компетентликнинг шаклланганлигини кузатиш, унинг ривожланишининг зарур етарлилик даражаси ҳақида хулоса чиқариш имконини берувчи таркибий қисмларни ажратиб кўрсатиш муҳим. Демак, компетенцияларнинг йиғиндиси шахснинг характер-хусусиятини ташкил этиб, шахснинг атрофдаги воқеликни адекват (адекват (лот. adaeguatus – тенглашган, мос, айнан бир, ўхшаш) – билиш назариясида нарса ва ҳодисаларнинг хоссалари ва алоқаларини уларнинг объектив мазмунига тўғри келадиган, аниқ ва мос англашини кўрсатади. Инсон онги объектив борлиқни ижтимоий амалиёт асосида адекват акс эттира боради [9]) тушуниш, англаш ва қабул қилишга ёрдам беради: 1.