Концепции иностранных инвестиций в 21 веке

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье анализируется правовые и прямые инвестиции, экономические аспекты иностранных инвестиций. двусторонние Раскрывается политика принимающих стран в отношении инвестиционные иностранных инвестиций, с помощью классической договоры, классическая теория, теории, теории зависимости и теории средней дороги, а теория зависимости, также недавнее широкое использование теории средней национальный режим, дороги странами по всему миру. режим наибольшего В результате появления нового поколения благоприятствования. двусторонних инвестиционных соглашений, развитые страны и страны-экспортеры капитала проводят политику, включающую элементы классической теории, в отличие от гибкой инвестиционной политики принимающих стран, и внутренний промышленный рост развивающихся стран замедляется. Ikkinchi jahon urushidan keyin davlatlar o‘rtasida boshlangan liberal iqtisodiy tizimning eng katta mo‘’jizalaridan biri xorijiy investitsiya ekanligiga hech qanday shubha yo‘q. Darhaqiqat, ushbu maqolada so‘z yuritiladigan to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (keyingi o‘rinlarda “xorijiy investitsiyalar”), “Osiyo arslonlari” nomini olgan to‘rt Janubiy-Sharqiy Osiyo davlatlarida, keyinchalik Xitoyda va hozirgi kunda esa Sharqiy Yevropa va Vyetnamda mamlakat iqtisodiy o‘sishiga katta ta’sir etdi va hali- hamon ushbu jaroyon davom etmoqda [1]. Aynan xorijiy investitsiya atamasiga, shuningdek, uning iqtisodiy jihatlariga e’tibor qaratilganligining asosiy sababi quyidagicha izohlanadi: iqtisodiy ma’nodagi xorijiy investitsiya xususida bahs yuritilganda, olimlar, birinchidan, uning, haqiqatan ham, rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga musbat ta’sir etish yoki etmasligi haqida ko‘plab bahs yuritganlar va hozirda ham ushbu bahslar o‘z nihoyasiga yetganicha yo‘q. Ikkinchidan, xalqaro savdo sohasida Butunjahon Savdo Tashkiloti (BST) (World Trade Organization, WTO) bo‘lgani kabi xorijiy investitsiyalarni tartibga soladigan ko‘ptomonlama xalqaro tashkilot yoki bitim hali-hanuz mavjud emas [2]. Ushbu holat esa xorijiy investitsiya bo‘yicha turli davlatlarning turlicha siyosat yuritishlariga, natijada dunyoda xorijiy investitsiyaning iqtisodiy o‘lchoviga nisbatan turlicha tizimlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. 1. Xorijiy investitsiyaga oid nizoli iqtisodiy nazariyalar. Bugungi kunga qadar xorijiy investitsiyaning rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga qanday ta’sir etishini baholovchi uch asosiy nazariya mavjud. Mamlakatda ushbu nazariyalardan qaysi birining tatbiq etilishiga ko‘ra unga xorijiy investor va investitsiyaga nisbatan huquqiy himoya rejimi ham o‘z o‘rnida o‘zgarib ketishini eslatish 288 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2022) / ISSN 2181-1415 o‘rinlidir. Bu uch nazariya, asosan, Buyuk Britaniyaning Kembridj universitetida chop etilgan mashhur M. Sornarajahning “Xorijiy investitsiyalarga oid xalqaro huquq” [3] kitobida tanishtirib o‘tilgan. 1.1. Klassik nazariya (classical theory). Klassik nazariya rivojlangan davlatlar tomonidan himoyalanadigan liberal iqtisodiyot doktrinasiga (economic liberalism) asoslanadi.Ushbu doktrinaga ko‘ra, xorijiy investitsiya uni qabul qilivchi davlat uchun foydali bo‘lib, xorijiy investitsiya orqali mamlakatga yangi texnologiyalar transferi, korxonalarning qurilishi, ishsizlikning pasayishi va ishchilar malakasining oshishi kuzatilib, xorijiy investor orqali jamiyatda sog‘liq, ekologiya va transport tizimining sifati yaxshilanadi. Klassik nazariya 1990-yillar- dagi Sobiq Sovet Ittifoqining qulashi tufayli keng yoyildi va o‘sha paytdan boshlab ikki tomonlama investitsiya bitimlar (keyingi o‘rinlarda ITIB) tuzilishining tezlashishi ham ushbu holatning natijasidir. Shu bilan birga, Jahon Banki va Xalqaro valyuta fondi kabi xalqaro tashkilotlar Amerika Qo‘shma Shtatlarini qo‘llab-quvvatlovchi kuch sifatida ushbu nazariyani ma’qullab, rivojlangan davlatlarga nisbatan ushbu klassik nazariyani shart qilgan holda qarzlar berdi [4]. Ammo yuqorida aytilgan musbat tomonlari bo‘lsa ham, xorijiy investitsiyaga doir klassik nazariyaga aniq bo‘lgan dalillar yetishmaydi. Sornarajahga ko‘ra, klassik nazariyaning quyidagi kuchsiz tomonlari mavjud: 1. Investor rivojlanayotgan davlatga, albatta, yangi texnologiyasini olib boradi, degan fikr xato bo‘lib, rivojlangan davlatlar bozorida eskirgan mahsulotni ishlab chiqaruvchi texnologiyani ham transfer qilish holatlari mavjud. Chunki rivojlanayotgan davlatlar bozorida eng so‘nggi texnologiya yutuqlarini iste’mol qilishga xarid qobiliyati yetishmaydi. 2. Albatta, xorijiy investitsiyaning uni qabul qiluvchi mamlakatga ijobiy ta’siri kuzatilsa-da, kapital va menejerlik qobiliyatiga boy bo‘lgan multinatsional kompaniya- larning (multinational companies) rivojlanayotgan davlatlar bozoriga kirib, u yerdagi kuchsiz mahalliy firmalarni raqobatda sindirib, bozordan chiqarib yuborish holatlari ham mavjud. 3. Xorijiy investitsiya o‘z mamlakatining qattiq ekologiya qonunchiligidan qochib, ekologiya q