Общее понятие и правовая основа профилактики правонарушений

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг ҳуқуқбузарликлар умумий тушунчаси ва жамиятимиздаги ҳуқуқбузар- профилактикаси, ликларга сабаб бўлаётган омилларни аниқлаш ҳамда жиноятчиликка қарши бартараф этиш механизмининг йўлга қўйилиши ёритиб курашиш, жазо. берилган. Шунингдек, муаллиф томонидан хорижий мамлакатлар қонунчилигида ҳуқуқбузарликлар профилак- тикаси тушунчаси ва таърифлари ўрганиб чиқилиб, миллий қонунчилигимиз билан қиёсий таҳлил ишлаб чиқилган. 1 Chief Specialist in the Department of Project Management, Innovation and Marketing at the University of World Economy and Diplomacy. E-mail: ibragimovanargiza92@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2022) / ISSN 2181-1415 Общее понятие и правовая основа профилактики правонарушений АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье описывается общее понятие профилактики профилактика правонарушений и создание механизма выявления и правонарушений, устранения факторов, порождающих преступность в нашем борьба с преступностью, обществе. Также автор изучил понятие и определение наказание. профилактики правонарушений в законодательстве зарубежных стран, провел сравнительный анализ национального законодательства нашей республики. Фуқаролик жамияти шиддат билан ривожланиб боргани сари инсоният қулайликлар билан бирга қатор қийинчиликлар ва тўсиқларга ҳам дуч келиши табиий. Яъни ҳар қандай жамиятнинг ривожланишида инсониятнинг ўзаро муносабатлари ҳам секин-аста мураккаблашиб боради. Бундай ҳолларда ушбу муносабатларни тартибга солувчи қоидалар, яъни қонунларнинг ишлаб чиқилишига зарурат туғилади. Тарихга мурожаат қиладиган бўлсак, ҳар бир даврнинг олимлари ўзлари яшаб турган жамиятнинг ҳуқуқий тизимини тартибга солувчи фикрларини илгари суришган ва инсонлар онгига сингдиришга, уларни тарбия қилишга ҳаракат қилишган. Шунингдек, жамият ва давлатларнинг тобора ривожлангани сари турли халқаро конвенциялар ва пактлар фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, манфаатларини ҳимоя қилишда асосий фактор сифатида қарала бошлади. Бугунги кунда ҳар бир инсон ўз давлатида еки чет мамлакатларда тинч ва осойишта яшаши учун шарт-шароит яратилишини, унинг қонуний ҳуқуқ ва эркинликларининг таъминланишини ҳамда ҳаёти, соғлиғи ва мол-мулкининг ҳуқуқбузарларнинг ғайриқонуний тажовузларидан ҳимоя қилинишини истайди. Хусусан, мамлакатимиз Конституциясининг 43-моддасида “Давлат фуқароларнинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлайди”, деб кўрсатилган [1]. Охирги юз йилликларда инсоният ҳаётида кескин ўзгаришлар амалга оширилганлиги боис фан-техника тараққиёти, аҳолининг ҳуқуқий онги ва маданияти, турмуш даражаси, меҳнат унумдорлиги шиддат билан ривожланиб келмоқда. Бироқ ривожланиш билан бирга, қашшоқлик, саводсизлик ва ишсизлик даражалари ҳам ортиб бораётганлиги жамиятда ҳуқуқбузарликлар кўламининг кўпайишига олиб келади. Ҳуқуқбузарлик ёки жиноят содир бўлиши оқибатида ушбу ҳолатни содир қилган шахсга нисбатан жазо чоралари уларни қайта тарбиялаш мақсадида жорий этилади. Аммо бугунги куни жазоланган жиноятчи еки ҳуқуқбузар кейинчалик жамиятда ўз ўрнини тўлиқ топиб, қинғир йўлга бошқа қайтмаслик ҳолатлари амалиётда жуда ҳам кам учрамоқда. Бундан келиб чиқадики, ҳуқуқбузар ёки жиноятчига қандай жазо тайинлаш керак ва уни қандай қайта тарбиялаш кераклигини эмас, балки бундай тоифадаги шахслар доирасининг пайдо бўлишига сабаб бўладиган омилларни ўрганишимиз зарур. Чунки бугунги кунда ривожланган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатмоқ- даки, жиноят қонунчилигини такомиллаштириб бориш, тезкор-қидирув 190 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2022) / ISSN 2181-1415 фаолиятини амалга оширишда энг янги усул ва воситалардан фойдаланиш жиноятчилик даражасини камайтиришда кутилганидек самара бермаяпти. Деярли барча давлатларнинг жиноят қонунчилигида такроран содир этилган ва рецидив жиноятлар ҳақидаги қоидаларнинг мавжудлиги ва бу турдаги жиноятларнинг тез- тез содир этилаётганлиги жиноят учун берилган жазо ҳуқуқбузарларни ахлоқан қайта тарбиялаш вазифасини жуда қийинчилик билан бажараётганлигидан далолат беради. Кўпчилик давлатларнинг жиноят қонунчилигида жиноятчилар томонидан такроран жиноятлар содир этилиши, ҳаттоки рецидив жиноятчиликнинг кўпайиши кузатилмоқда. Ваҳоланки, Европа давлатлари тарбия колонияларида маҳбусларнинг қайта тарбияланиши ва жамиятда ўз ўрнини топиши учун кўплаб имкониятлар ва шароитлар яратилган. Шунга қарамай, ҳуқуқбузарни қайта тарбиялаш учун тайинланаётган жазолар ўз натижаларини кутилганидек кўрсатмаяпти. Жиноятчиликка қарши курашиш бу – жиноятни аниқлаш, уни фош этиш, жиноятчини топиб жазо тайинлаш эмас, балки ушбу процессуал ҳолатнинг қандай бошланганлигини, келиб чиқиш ўчоғини топиб бартараф этиш, керак бўлса ,ушбу учоқларнинг пайдо бўлишига замин яратувчи омилларни аниқлаб бартараф этиш демакдир. Ушбу фикрдардан келиб чиқиб шуни айтиш мумкинки, жамиятда тинчлик- осойишталик ўрнатишда, энг аввало, жиноятчиликка қар