Защита социально-экономических и юридических интересов работников профсоюзами

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ва Конституция, ҳуқуқий манфаатларини ҳимоя қилишда касаба уюшма- ижтимоий-иқтисодий, лари фаолиятининг айрим жиҳатлари бирламчи манбалар ҳуқуқий, ва илмий адабиётлар ҳамда интернет материаллари касаба уюшмалари, федерация, асосида батафсил таҳлил қилинган. ижтимоий шериклик, жамоатчилик назорати. 1 Researcher, Andizhan Institute of Economics and Construction. Andijan, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2022) / ISSN 2181-1415 Защита социально-экономических и юридических интересов работников профсоюзами АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье подробно анализируются некоторые аспекты Конституция, деятельности профсоюзов по защите социально- социально- экономических и правовых интересов работников на экономический, основе первоисточников, научной литературы и правовый, профсоюзы, материалов сети Интернет. федерация, социальное партнерство, общественный контроль. Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришиши ижтимоий-сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий ҳаётда туб ўзгаришлар, жамиятнинг бир сиёсий мафкурадан иккинчи бир сиёсий мафкурага ўтишининг бошланишига сабаб бўлди. Мамлакатимизда амалга оширилаётган барча ислоҳотларнинг пировард мақсади янги барқарор бозор иқтисодиётига, очиқ ташқи сиёсатга эга демократик ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этиш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини юксак даражада кафолатлай оладиган жамиятни қуришга қаратилди. Ўзбек халқининг менталитети ва тарихий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, жаҳон тажрибасига таяниб, республика раҳбарияти жамиятни ислоҳ қилишда ўзига хос ёндашувларни ишлаб чиқди. Мустақиллик йилларида касаба уюшмаларининг бозор иқтисодиёти талаб- лари асосида ўз фаолиятини йўлга қўйишни ҳуқуқий жиҳатдан таъминлаш борасида бир қатор қонун ҳужжатлари қабул қилинди. Бошқа жамоат ташкилот- лари каби касаба уюшмалари фаолиятининг конституциявий, ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг тегишли нормалари билан мустаҳкамлаб қўйилди. Шу ўринда айтиб ўтиш зарурки, собиқ совет тоталитар тузумда касаба уюшмаларига давлат-партия номенклатурасининг бир бўғини сифатида қаралган ҳамда у ишчи ва хизматчилар манфаатлари йўлида кўрсатмалар асосида фаолият юритувчи хўжалик механизмига айлантирилган. Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти И.А. Каримов Ўзбекистон касаба уюшмаларининг XV қурултойида касаба уюшмалари ходимлари билан бўлган учрашувда алоҳида таъкидлаб ўтганидек, касаба уюшмалари бутун халқни ижтимоий ҳимоя қила олмайди. Агар давлат – давлат бўлса, ҳукумат – ҳукумат бўлса, ҳукуматнинг, давлатнинг ўзи халқни ҳимоя қила олади. Касаба уюшмалари жойларда шу нарсани ҳимоя қилиши керак [5-29]. 1992 йил мамлакатда мураккаб ижтимоий-сиёсий жараёнлар, бозор ислоҳот- ларининг чуқурлашуви билан характерланарди. Ушбу ҳолат меҳнаткашларнинг ижтимоий аҳволига етарли даражада таъсир кўрсата бошлаган. Шунинг учун ушбу вазиятни ҳисобга олиб, Ўзбекистон касаба уюшмалари аҳолини ижтимоий- иқтисодий ҳуқуқий манфаатларини қўллаб- қувватлашга янгича ёндашув асосида, яъни мустақил жамоат ташкилоти сифатида фаолият юритишни йўлга қўйди. Касаба уюшмаларининг асосий мақсади Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 59-моддасида аниқ берилган бўлиб, унга кўра касаба уюшма ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлари ва манфаатларини ифода этади ва 143 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2022) / ISSN 2181-1415 ҳимоя қилади. Касаба уюшмаларига аъзо бўлиш ихтиёрийдир. Шунингдек, Конституциянинг 10-, 15-, 30-, 34-, 56-, 58-, 59-, 62-моддалари ҳам бевосита касаба уюшмалари фаолиятига тааллуқлидир. 1995 йилнинг 26 декабрида Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси кенгашининг ІІ мажлисида “Янги ижтимоий-иқтисодий шароитларда меҳнаткашлар ва болаларни соғломлаштириш борасида Республика касаба уюшмаларининг вазифалари тўғрисидаги масала атрофлича кўриб чиқилди. Ушбу федерация кенгашининг ІІ мажлисида кўрсатиб ўтилганидек, 250 минг киши санаторий ва дам олиш уйларида, ёзги дам олиш мавсумида эса 3 миллионга яқин болалар ва ўсмирлар соғломлаштирилди” [5-7]. 1991–1995 йилларда Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида 38 мингдан ортиқ болалар Тошкент вилояти лагерларида бепул даволанди ва дам олди. Жумладан, “Технолог”, “Тошкент авиасозлик”, “Ўзбекистон”, “Алгоритм бирлашмалари”, “Шарқ” нашриёт-матбаа концерни касаба қўмиталари ва маъмурияти, алоқа, геология, нефть ва газ, металлургия ходимлари касаба уюшмалари марказий кенгаши, темир йўл, ҳаво йўллари, автотранспорт ташкилотлари томонидан амалий ёрдам кўрсатилган” [5-36]. Меҳнаткашлар ва болаларни соғломлаштириш борасида янгича иш усулларини ўзлаштириш асосида ҳокимиятлар, янги хўжалик идоралари, ҳиссадорлар кенгашлари ва бошқа тижорат тармоқлари, жамоатчилик хайрия жамғармалари билан яқин алоқада ишлашнинг зарурий чоралари кўриб борилди. Шу боис, Республика касаба уюшмалари федерацияси кенгашининг санаторий- курортлар бирлашмаси қарамоғида 6220 ўринли 17 та