Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
О СРЕДСТВАХ ВЫРАЖЕНИЯ ПОНЯТИЯ ГЕНДЕР В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ
NEW RENAISSANCE · Каршибаева Юлдуз
Современная наука и исследования · 1 · 2024
Аннотация
This article discusses the means of expressing the concept of gender in the Uzbek language. The occurrence, grouping and paradigm of lexemes representing kinship are supported by physical evidence. Lexemes representing kinship are subjected to gender analysis. Key words: kinship, clan, anthroponymy, ethnic kinship, marriage, etc. О СРЕДСТВАХ ВЫРАЖЕНИЯ ПОНЯТИЯ ГЕНДЕР В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В данной статье рассматриваются средства выражения понятия гендера в узбекском языке. Возникновение, группировка и парадигма лексем, обозначающих родство, подтверждаются вещественными доказательствами. Лексемы, обозначающие родство, подвергаются гендерному анализу. Ключевые слова: родство, род, антропонимия, этническое родство, брак и др. Ўзбек тилшунослигида жинс тушунчасининг ифодаланиши, уни ифодаловчи воситалар С.Муталлибов1, Б.Ўринбоев2, И.Исмоилов3, Ф.Мусаева4 ишларида ўрганилган. Жинс тушунчасини ифодаловчи воситалар ўзбек тилига бошқа тиллардан, хусусан, араб тилидан ўзлашганлигини кузатишимиз мумкин. Бугунги кунда ўзбек тилига сингишиб 1Муталлибов С., Морфология ва лексика тарихидаи қисқача очерк. – Тошкент, 1959. – 140-бет. 2Уринбаев Б. Категория вокативности в современном узбекском языке. Автореферат канд. дисс..... – Самарканд, 1964. 3Исмоилов И. Туркий тилларда қавм-қариндошлик терминлари. (ўзбек, уйғур, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ, туркман тиллари материаллари асосида). – Тошкент, Фан, 1966. – 156 б. 4Мусаева Ф. Ўзбек тилида жинс тушунчасининг ифодаланиши. Фил. фан. бўйича фалсафа док-ри дисс.... автореф. – Тошкент, 2019. – 24 б. 8 NEW RENAISSANCE 2024 SEPTEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 7 кетган жинс тушунчасини ифодаловчи морфологик воситалар мавжуд. Улар биологик жинсни ифодалашда морфологик ва синтактик усуллар билан фаол иштирок этмоқда. Араб тилидан кириб келган, аёл жинсини ифодаловчи -а қўшимчасини кўриб чиқамиз: а) асосан араб тилидан кириб келган сўзлар таркибида учраса-да, ўзакдан осонгина ажралиши мумкин: шоир – шоира, адиб – адиба, муаллим – муаллима, ғолиб – ғолиба; б) антропонимика доирасида келиб чиқиши арабча бўлмаган форсий ёки туркий асосларга ҳам қўшилиши мумкин: Ёлқин – Ёлқина, Севар – Севара, Суюн – Суюна, Уйтўл – Уйтўла, Тўқин – Тўқина, Элгиз – Элгиза, Элдор – Элдора, Элзод – Элзода, Эркин – Эркина; Ўзбек тилида жинс тушунчасининг ифодаланиши алоҳида тадқиқот ишларида атрофлича ўрганилган5. Л.Решетова ва Қ.Умуровлар -а аффиксини ўзбек тилида табиий жинсни фарқловчи ягона кўрсаткич эмаслиги, -им шакли қадимги туркий тилда аёл жинсини шакллантиришда унумдор аффикс бўлганлигини таъкидлаб, “ўзбекча хоним // туркманча ханиъм // татарча ханиъм // чувашча хусам”6 каби мисолларни келтиришади. Мисоллар турли тиллардан олинганлигига қарамай, уларнинг барчаси аслида битта сўз. Бизнингча, хоним сўзи таркибидаги -им аффикси жинсни ифодаловчи, ўтмишда “унумдор” бўлган аффикс эмас, балки эгалик қўшимчасининг тарихан қотиб қолган шакли бўлиши мумкин7. Ўзбек тилида жинсни ифодалаш учун қўлланадиган барча формантлар (-а қўшимчасидан ташқари) аффиксоид саналади. Уларнинг барчаси аслида қадимда мустақил сўз сифатида ишлатилган лексемалардан келиб чиққан: -хон, -бек, -бека, -той, -бачча (- вачча) каби. Олимхон, Отабек, Қутлибека, Мўминтой каби киши номлари, холабачча, амакивачча каби қариндошлик номлари келтирилган аффиксоидлардан ясалганлигини пайқаш қийин эмас. Синтактик усул ўзбек тилида жинсни ифодалашнинг сермаҳсул усулларидан бири. Синтактик усул билан ҳосил қилинган, жинс тушунчасини англатувчи бирликларни қўшма сўзлар ва сўз бирикмаларига ажратишимиз мумкин. Қўшма сўзлар А.Ҳожиевнинг фикрига кўра, “қўшма сўзларнинг анчагина қисми сўз бирикмасининг (синтактик бирликнинг) луғавий бирликка ўтиши натижасида юзага келган. Бунда ҳар бир сўзнинг юзага келиши алоҳида амалга ошади” 8. Масалан, аввал сўз 5Мусаева Ф. Ўзбек тилида жинс тушунчасининг ифодаланиши. Фил. фан. бўйича фалсафа док-ри дисс.... автореф. – Тошкент, 2019. – 24 б. 6Решетова Л., Умуров Қ. Род ва жинс категориясининг лексик-грамматик хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 1965. – №6. – Б. 35. 7Мусаева Ф. Ўзбек тилида жинс тушунчасининг ифодаланиши. Фил. фан. бўйича фалсафа док-ри дисс.... автореф. – Тошкент, 2019. – Б. 15. 8Ҳожиев А. Ўзбек тили сўз ясалиши тизими. – Тошкент, 2007. – Б. 11. 9 NEW RENAISSANCE 2024 SEPTEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 7 бирикмаси ҳолида жинс маъносини ифодалаб, кейинчалик лексик бирликка айланган сўзлар қаторига қуйидагиларни мисол сифатида келтириш мумкин: қайнона, қайнота, қайнсингил, қорбобо, қорқиз, куёвнавкар, бўйқиз (бўйига етган қиз, балоғат ёшига етган қиз). Муҳаммад Ёқуб Чингийнинг “Келурнома” луғатида жинсни ифодаловчи қуйидаги қўшма сўзлар берилган: улуғ аба (катта амаки), улуғ ана (буви), улуғ ата (бува) 9. Ўзбек қариндошлик терминологиясида қайн- сўзи иштирок этган атамалар кўпчиликни ташкил этади. “Қайин” сўзи асли қазин сўзи таркибидаги “з” ундошини “й” ундошига алмашинуви билан юзага келганини М.Қошғ
Доказательный фрагмент
«This article discusses the means of expressing the concept of gender in the Uzbek language.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis article discusses the means of expressing the concept of gender in the Uzbek language. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- kinship, clan, anthroponymy, ethnic kinship, marriage, etc, антропонимика, қариндош, этническое родство, etc., брак и др., уруғ, антропонимия, род, родство, қавм-қариндошлик, никоҳ ва б.
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014
Журнал универсальных научных исследованийAND RESTORATION, Khatamov Orif Yusupovich2024