Введение личных и общественных отношений в взглядах Абу Райхана Беруни

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Марказий Осиёнинг йирик олими, мутафак- шахс, кир Абу Райҳон Берунийнинг шахс ва жамият ҳақидаги жамият, қарашлари ёритиб берилган. Шунингдек, Берунийнинг инсонпарварлик, шахс ва жамият муносабатларига оид қарашларида оила ва ижтимоий тараққиёт, ақл, никоҳ, оила аъзоларининг муносабатлари ҳақидаги ғоя- эҳтиёж, лари ҳам муҳим ахлоқий-тарбиявий аҳамият касб этиши ижтимоий-маънавий очиб берилган. муҳит, адолат, ахлоқ, равнақ, Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 диний бағрикенглик, мафкура, ғоя. Введение личных и общественных отношений в взглядах Абу Райхана Беруни АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье раскрыты взгляды выдающего учёного человек, Средней Азии, мыслителя Абу Рейхана Беруни. Также общество, рассмотрены взгляды мыслителя во взаимоотношения человечество, личности и общества, семьи и брака, имеющего общественное развитие, интеллект, немаловажное важное значение в нравственном потребность, воспитании. социально-духовная среда, справедливость, нравственность, благополучие, веротерпимость, идеология, идея. Шахс ва жамият муносабатлари масаласида Қадимги юнон ҳамда Форобий каби марказий осиёлик файласуфларнинг қарашларини давом эттирган ва янги ғоялар билан бойитган мутафаккир ва қомусий олим Абу Райҳон Беруний (973– 1048)дир. Гарчи Беруний Форобий каби жамият ва ижтимоий воқеларга оид бир тизимга солинган мукаммал таълимот яратмаган бўлса ҳам, буюк олим сифатида ҳамма замонлар учун ўта муҳим масала бўлган – жамият, инсоннинг ижтимоий ҳаёти, инсон бахти каби масалаларда ўз фикр-мулоҳазаларини айтиб ўтган. Бу табиий ҳол эди. Зеро, Берунийнинг барча илмий қарашлари, ижтимоий фаолиятга йўналтирувчи ҳамда белгиловчи омил бўлиб, унинг инсонпарварлиги, ижтимоий тараққиётни таъмин этишга қаратилган интилишлари, эзгу орзу-умидлари шу аснодадир. Берунийнинг ҳам шахс ва жамият муносабатлари масаласига оид қарашлари асосида жамиятнинг вужудга келишида инсонларнинг ўзаро ёрдамга муҳтожлиги ғояси ётади. Лекин Беруний табиатшунос олим сифатида одам- ларнинг жамиятга уюшишига яна бир сабаб, яъни уларнинг бир ўзларининг ташқи куч ва офатларга қарши курашда ожизлигини кўрсатади. Беруний инсоннинг жисмоний имкониятлари, ҳаёт учун аёвсиз курашга қандай мослашганлигини таҳлил қилар экан, инсон ўз-ўзича индивид (шахс) сифатида кучсизлигини, ҳайвонлар каби кучли, аёвсиз курашга мосланмаганлигини таъкидлайди. Унингча, инсон “ҳайвонларнинг энг кичигига ҳам қарши тура олмайди, чунки у куч жиҳатидан улардан заиф ва ҳимоя ҳамда ҳужум учун улар эга бўлган воситаларга эга эмас” [1]. Беруний фикрича, инсоннинг ҳайвондан кучли жиҳати – унга ақл неъмати инъом қилинганидандир: “Агар ҳайвонларга сезгилар ов қилиш ҳамда ўзларини ҳимоя қилиш учун берилган бўлса ҳам, инсон зоти унга ақл кучи инъом қилинганлиги билан ҳамма ҳайвонлардан устундир” [2]. Беруний фикрича, инсон жамоалари уларнинг шунчаки “жамоа бўлиб яшашига интилишлари” туфайли эмас, балки инсонларнинг “ўзаро ёрдам”га, “ўзаро фойда”га, “хавфсизлик”ни 529 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 таъминлашга бўлган эҳтиёжлари туфайли юзага келгандир: “Эҳтиёжлар шунчалик хилма-хилки, инсон бир ўзи уларни қондира олмайди, бунинг учун бир ёрдамчи кифоя ҳам қилмайди. Эҳтиёжлар турлича ва жуда кўп ва фақат бир қанча одамларнинг жамоасигина уларни қондириши мумкин. Шу туфайли одамлар шаҳарлар бунёд қилишга муҳтождирлар” [3]. “Геодезия” асарида ушбу фикрни тўлдириб шундай ёзади: “Инсон эҳтиёж- ларининг кўплиги ва ўзини тийиш имкониятларининг озлиги ва душманларининг кўплиги туфайли ўзаро бир-бирларини қувватлаш, ҳам ўзини, ҳам бошқаларни таъминлайдиган ишларни бажариш учун ўз зотдошлари билан жамиятга уюшишга мажбур бўлган” [4]. Демак, одамлар бир-бирларига дўст ва биродар бўлиш учун ўзлари ва ўзгалар учун зарур бўлган нарсаларни яратишда, ҳар қандай офатлардан сақланиш мақсадида жамиятга бирлашган эканлар, уларнинг муносабатлари ҳам шу тамойилларга таяниши керак. Беруний фикрича, одамлар ўз ҳолатлари, эҳтиёжларини англаган ва тасаввур қилган сари катта кўламда бошқа одамлар билан ҳамжамиятда яшаш зарурлигини тушуна бошлайдилар. Шундай қилиб, ихтиёрий ҳолда ҳамжамиятга уюша бошлайдилар. Қандайдир ихтиёрий шартнома вужудга келади. Беруний инсон жамоаларининг вужудга келишини одамларнинг ихтиёрий келишувининг натижаси ҳисоблаган ҳолда, буни одамларнинг “ихтиёрий бўйсуниши” деб ҳам ҳисоблайди [5] Чунки, унингча, акс ҳолда ҳар бир одам ҳокимликка интилган бўларди. Бу эса жамиятдаги тартибнинг, барқарорликнинг бузилишига олиб келарди. Шунинг учун давлатни бошқариш одамларнинг “ихтиёрий бўйсунишини тақозо қилади”. Албатта, Беруний ихтиёрий бўйсуниш деганда бир гуруҳ одамларнинг иккинчи бир гуруҳ одамлар устидан зўравонлиги, адолатсизлиги ва зулм қилишга ҳақли эканликларини таъкидламайди. “Ихтиёрий бўйсуниш”дан мақсад жамиятдаги турли табақалар, гуруҳлар, умуман, жамият фуқароларининг ҳамкорликда, ҳамжиҳатликда, келишувда фа