Анализ художественных взглядов хорезмшаха Атсыза, Такаша, Мухаммада и Алиша в материалах комментария Мухаммада Ауфи «Любаб ул-албоб»

Аннотация

Калит сўзлар: Maqolada Xorazmshohlardan Otsiz, Takash, Muhammad Xorazmshoh Otsiz, Xorazmshoh va Alishohlar haqida Muhammad Avfiyning “Lubob Xorazmshoh Takash, ul-albob” tazkirasida keltirilgan maʼlumotlar asosida fikr bayoni Xorazmshoh Muhammad beriladi. Eng muhimi ana shohlarning tazkirada zikrini topgan Xorazmshoh Alishah Muhammad Avfi ijod bisotiga taalluqli sheʼrlari tahlil nazaridan o‘tkaziladi. “Lyubob ul-albob”. 1 PhD, senior lecturer, Department of Uzbek Literature, Termez State University, Termez, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 Анализ художественных взглядов хорезмшаха Атсыза, Такаша, Мухаммада и Алиша в материалах комментария Мухаммада Ауфи «Любаб ул-албоб» АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье дается мнение о хорезмшахах Атсыза, Такаша, хорезмшах Атсыз, Мухаммеда хорезмшахов и Алишахов на основе сведений, хорезмшах Такаш, приведенных в комментарии Мухаммада Ауфи «Любаб ул- хорезмшах Мухаммед албоб». Самое главное, анализируются стихи этих шахов, хорезмшах Алишах Мухаммада Ауфи связанные с бисоти творения, упомянутыми в тазкире. «Любаб ул-албоб». Хоразм қадим ва ноёб тарихга эга ажойиб диёр, у ўзининг машҳур илм-фани, теран мумтоз адабиёти, беқиёс ардоққа сазовор ўйноқи мусиқаси, жўшқин тароналари, дилтортар куй-қўшиқлари, жозибали рақслари ила алоҳидалик касб этади. Шунинг баробарида ўзига хос ва мос турфа удум ҳамда бетакрор анъаналари билан тамоми атроф оламни, барча дунё аҳлини ҳамиша ва доимо мафтун айлайди. Ушбу кўркам юртнинг жаҳонга машҳур олимлари, нодир шоирлари, бемонанд адиблари кўҳна замонлардан буён ўз илмий, назмий ва насрий асарлари ила бутун жаҳонга довруғ таратиб келади. Энг диққатлиси ушбу заминнинг шоҳлари ҳам шеър ёзган, ҳам мусиқа басталаган, юртга танилган ва элга камарбаста бўлган. Айниқса, Хоразмшоҳлар орасида ижодкорларнинг борлиги кишини ҳайратга солиб, ғурурга буркайди. Ануштегиний (1097–1231)лар сулоласидан бўлмиш довруғли Отсиз Хоразмшоҳ (таваллуди 1078, ҳукмронлиги 1127–1156 йиллар)дан ибтидо топиб, Муҳаммад Раҳимхони соний Феруз (таваллуди 1844, ҳукмронлиги 1865– 1910) ила интиҳо топувчи ҳодиса бунга яққол гувоҳлик беради. Муҳаммад Авфий (1172–1235–41) қаламига мансуб форсий тилдаги илк тазкира жами ўн икки бобли, икки жилддан иборат “Лубоб ул-албоб” (Илмлар мағзи, 1221–22)нинг бешинчи бобида йигирма еттита шоҳлар ижод бисотидан намуналар келтирилади. Шулар орасида Хоразмшоҳ Ануштегиний(1097– 1231)лардан тўртта шоҳнинг ижод бисоти хусусида тааллуқли изоҳ ва қизиқарли маълумотлар берилади. Булар Отсиз Хоразмшоҳ ва унинг набираси Такаш ибн Эларслон (ҳукмронлиги 1172–1200) ҳамда Такашнинг фарзанди аржумандлари Муҳаммад Хоразмшоҳ (ҳукмронлиги 1200–1220) ва Алишоҳ (вафоти 1209)лардир. Тазкирада Отсиз Хоразмшоҳ (1–С.85–88) ҳақида ушбуларни ўқиймиз: “Унинг даврида Хоразм подшолиги тахти улуғворлашди, фахру ғурурли довруғи турли атроф иқлимларга бориб етди. У илм аҳлини ҳимоясига олди, санъаткорларга, ҳунар аҳлига эътибор кучайди, натижада уларнинг баҳоси қимматлашди, харидорлари кўпайди” (1–С.86) Кўринадики, Отсиз Хоразмшоҳ замони илм, адабиёт ва санъат аҳли учун беқиёс даражада кўркли бўлиб, уларнинг қадри юксалгандан юксалади. “Лубоб-ул-албоб”да Отсиз Хоразмшоҳ ижод бисотидан бир дона қитъа ва уч рубоий шеърият ихлосмандларига ҳавола этилади. Қитъани ўқиймиз: З-он бад накунам ки хайри маҳзам, З-он базл кунам ки баҳру конам. Шукр Эзидро ки хасмам имрўз, 135 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 Пир сабту заифу ман жавонам. Мазмуни: Ёмонлик қилма, яхшилик бардавом, Мисоли денгиз конидан инъом. Яратганга тасанно, ул душман – Қари, заиф, мен эса ёш мудом2. Шоҳнинг рубоийлари ҳам мавзу эътибори ила ўзига хос алоҳидалик касб этади, уларнинг бадиияти ҳам кўп жиҳатдан диққатга сазовор жиҳатларни намоён этади: Он маъшуқи Зуҳрарух ҳаме дошт умид, К-он хубийву ин ишқ бимонад жовид. Аз гардиши чарху сайри моҳу хуршид, У саблати сабз карду ман мўй сапид. Мазмуни: Ошиқ умид узмас Зуҳрадан ҳайҳот, Зеболик кони – ишқ, қолсин барҳаёт. Чарх айланур, қуёш-ла ой этур сайр, У ҳамон ёш, менда соч оқарди бот. Рубоийнинг мазмун олами анча чиройли, қолаверса, тўрт мисраси ҳам тўлиқ қофияли бўлиб, таронаи рубоийнинг ажойиб намунасидир: умид – жовид (барҳаёт) – хуршид – сапид (сафид–оқ). Кейинги рубоий ўз ғояси ила фалсафона серқирра, унинг замирида олам жумбоқлари яширин, шу каби жаҳон, фалак, паймон ва иймон муаммоларига жавоб исталади: Бар рони жаҳон нишон фармони ман аст, Дар гўши фалак ҳалқаи паймони ман аст. Бо ин ҳаме салтанат ки имрўз марост, Таҳсили ризои дўст иймони ман аст. Мазмуни: Жаҳон нишони ўзим, фармон манман, Фалак қулоғида сирға шон манман. Бутун салтанат менга муте бугун, Шодлик ҳосили дўсти имон манман. Муҳаммад Авфийнинг таъкидича, Отсиз Хоразмшоҳнинг шеърлар девони бор экан, бу ҳақда Алоуддин Ғурий (Ғур – Афғонистондаги тоғли вилоят) қисмида маълумот берилади: “Алоуддин Ғурийнинг подшоҳона ва мулкона сўлим ше