Мысли о собственности и предпринимательстве

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье представлены взгляды наших великих экономика, мыслителей Аристотеля, Ахмада Югнаки, Фароби, товар, Аль-Хорезми и Абдуллы Авлони на экономику, деньги, собственность, собственность и предпринимательство. Экономическая предпринимательство, Аристотель, культура имеет интегральный характер и научно базируется Ахмад Юнгнаки, на развитии философских, правовых, экономических, Фароби, социологических, психолого-педагогических аспектов. Аль-Хорезми, Абдулла Авлони, экономическая мысль, общественное развитие. Iqtisodiy tarbiya shaxsning barkamol va yetuk bo‘lib voyaga yetishida muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiy tarbiya bolalarda tejamkorlik, ishbilarmonlik, iqtisodiy hisob-kitob qilish qobiliyatini shakllantiradi. Iqtisodiy tarbiya tushunchasi Sharq mutafakkirlari tomonidan muntazam boyitilib, ilmiy asoslab kelingan. Jumladan, Al-Xorazmiy bobomiz matematika fani inson hayotida asosiy o‘rin tutishini alohida ta’kidlab o‘tganlar. Al-Xorazmiy har bir inson hisob-kitobni bilishi kerak, shundagina u o‘zining va o‘zgalarning mehnati natijalarini o‘lchovlar orqali aniqlay oladi, degan fikrni aytib o‘tgan. Al-Forobiy “Baxt-saodatga erishuv haqida” asarida shunday yozadi: “Inson o‘z mablag‘ini to‘g‘ri sarflashni bilishi kerak. Pul sarflashda qizg‘anchiqlik qilish xasislikka olib keladi. Pullarni rejasiz ishlatish esa insonni beboshlikka yetaklaydi”. Al-Forobiy mulkchilik haqida fikr yuritib, mulkka egalik qilish, undan maqsadga muvofiq foydalanish, o‘ziga to‘q yashash to‘g‘risidagi ilg‘or fikrlarni ilgari suradi. U odamlarga, avlodlarga zarar keltirmaydigan mol-mulk orttirish foydali ish ekanligi, boshqalar uchun zarar keltiradigan boylik to‘plash, mol-mulk orttirish esa yomon odat ekanligini aytib o‘tadi. Forobiy kishilarni mulkiy qonunlar asosida tarbiyalash masalasiga alohida e’tibor beradi. Uningcha, ma’rifatli, qonun asosida ish yuritadigan, huquqiy madaniyatli kishilar jamiyat taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydilar va, aksincha: “...shahar aholisi ma’rifatsiz, tajribasiz odamlar va bolalardan iborat bo‘lsa, u holda ular qonun o‘rnatgan tartib va boshqaruv usulini qabul qilmaydilar”. Ko‘rinib turibdiki, qonun-qoidalar asosida ish yuritishga alohida e’tibor qaratilgan. Huquqiy tarbiya, madaniyat mulkni to‘g‘ri tasarruf etish, undan unumli foydalanish va mulkni ko‘paytirishga undaydi. Forobiyning ta’kidlashicha, “Mulk orttirishda unchalik xavf yo‘q... Mulkni ehtiyot qilib saqlab, o‘z ehtiyoji uchun ishlatsa, bu yomon hisoblanmaydi”. Forobiyning mulkchilik to‘g‘risidagi iqtisodiy fikrlarining to‘g‘ri ekanligini hayotning o‘zi ko‘rsatib berdi. Mamlakatimizda mulkdorlar sinfining shakllanib, ularning soni ko‘payib, iqtisodiyotni rivojlantirishda roli ortib borayotgan hozirgi davrda Forobiyning mulk va unga egalik qilish haqidagi g‘oyalari yana ham faollashib bormoqda. Abdulla Avloniy: “Iqtisod deb, pul va mol kabi ne’matlarning qadrini bilmakka aytilur”, yana: “Hozirgi zamonda maqsadga yetmoq, xalqqa maqbul bo‘lmoq uchun ilm va mol lozimdur” kabi qimmatli g‘oyalarni olg‘a surgan. Masalan, uning quyidagi fikrlarini ko‘raylik: “Amerikaliklar bir dona bug‘doy ekib, yigirma qadoq bug‘doy olurlar, yevropaliklar o‘zimizdan olgan 5 tiyinlik paxtamizni o‘zimizga 25 tiyinga soturlar. Ammo biz osiyoliklar, xususan, turkistonliklar, dumba sotib, chandir chaynaymiz: qaymoq 160 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 berub, non o‘rniga kesak tishlaymiz, so‘zning qisqasi, hozirgi zamonga muvofiq kishi bo‘lmak uchun ilm va ma’rifat ila barobar iqtisod, insof tugamas sa’i, bitmas g‘ayrat lozimdur”. Ahmad Yugnakiy “Hibat ul-haqoyiqda”da: “Mol-mulksiz kishi uchun bilim – bitmas- tugamas mulkdir, kambag‘al uchun bilim hisob – xatosiz hisobdir”. Bu fikrdan shuni tushunish mumkinki, har bir inson o‘zining ilmi bilan ijtimoiy hayotda tejamkorlik ko‘nikmalarini shakllantiradi va o‘z kelajagini oqilona qura oladi. Ibn Sinoning inson ehtiyojlari to‘g‘risidagi, mehnat va uning moddiy ishlab chiqarishdagi roli to‘g‘risidagi fikrlari diqqatga sazovor. Uning fikricha: “Hayvon tabiat ne’matlariga qanoat qiladi, insonga esa tabiat ne’matlari kamlik qiladi, u oziq-ovqat, kiyim-kechak va uy-joyga ehtiyoj sezadi. Hayvonlar tabiat ne’matlarini o‘zlashtiradi, inson esa o‘z mehnati bilan o‘ziga ovqat, kiyim-kechak, uy-joy yaratadi. Shu maqsadda inson dehqonchilik bilan shug‘ullanishi kerak. Hayvonlar garchi poda bo‘lib yashasalar ham, yolg‘iz yashay oladi, odamlar esa yakka holda o‘zlari uchun barcha yashash vositalarini topa olmaydilar. Shuning uchun odamlar muloqot va o‘zaro yordamga muhtoj bo‘ladilar”. Ibn Sino ideal davlat to‘g‘risida fikr yuritib, uni quyidagicha tavsiflab beradi: • hamma o‘z foydasini ko‘zlab mehnat qilishi kerak; • bu davlatda barcha moddiy boyliklar shunday teng taqsimlanishi kerakki, unda juda katta boylik va ashaddiy kambag‘allik bo‘lmasin; • barcha kishilar halol mehnat bilan shug‘ullanishi va halol savdo qilishi sababli urushadigan odam