Религиозные взгляды кушанского периода северо-западной Бактрии

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола Кушон подшолигининг динлари ва Кушон подшолиги, култьларига бағишланган. Кушонлар даври худоларини эътикод, тўлиқ ўрганишга Кушонлар давлатида мавжуд бўлган культ, турли динлар ва культларнинг ўзаро алоқалари натижа- худолар, зврдуштийлик, сида вужудга келган мураккаб умумий ҳолат халақит Кадфиз, беради. Мақолада археологик қазишмалар жараёнида Канишка, тўпланган буюмлар: меъморий безак ва ҳайкалтарошлик Ахура Мазда, намуналари, шу жумладан, терракота ҳайкалчалари, маданият, тасвирий санъат намуналари ўрганиб чиқилган. Мақолада санъат кушонлар даври санъатининг дин ва культлар билан узвий алоқалари ҳам қайд етилган. 1 Doctoral student National University of Uzbekistan. E-mail: Nazarov_humoyun@mail.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 Религиозные взгляды кушанского периода северо- западной Бактрии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная статья посвящена религиям и культам Кушанское царство, Кушанского царства. религия, Изучение Кушанских верховных богов затруднено культ, сложной религиозной картиной в Кушанском государстве, боги, зороастризм, где существовали разные религии и культы. В статье Кадфиз, рассмотрены артефакты, найденные при археологических Канишка, раскопках: архитектурный декор, скульптура, в том числе Ахура Мазда, терракотовые статуэтки, живопись. Также в статье культура, отмечается связь кушанского искусства с религиозными искуссства. культами. ДОЛЗАРБЛИГИ Кушонларнинг қадимги ҳукмдорлари содир бўлаётган барча ҳодисаларни қандайдир ғайритабиий куч, олий худолар иродасининг намоён бўлиши билан тушунтиришга ҳаракат қилганлар. Шундай қилиб, инсон, жамият ва давлат жараёнларини тушунтириб берадиган турли хил афсоналар аста-секин пайдо бўлди. Кушон халқининг ўз худолари, қаҳрамонлари, антиқаҳрамонлари бўлган. Кушонлар давридаги диний эътиқодлар сезиларли хилма-хиллиги ва олий худоларнинг мураккаб таснифи билан ажралиб турарди. ЮНЕСКО дастурига кўра, 1967 йилдан бошлаб Марказий Осиё халқлари маданиятини тизимли ўрганиш амалга оширилиб, бунда кушонлар муаммолари (давлатчилик, маданият, санъат, дин ва бошқалар) муҳим ўринни эгаллайди. Кушонлар империяси Ҳиндистон, Афғонистон Ўзбекистон ва Тожикистон заминларида пайдо бўлган ва қадимги дунёнинг энг йирик давлатларидан бири. Бугунги кунда Кушонлар даври маданияти мавзусида олиб борилган тадқиқот- ларни умумлаштириб таҳлил қилиш долзарб аҳамиятга эгадир. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ Ушбу мақолани ёзишда лингвистик таҳлил, тарихий-тизимли ва қиёсий- комплекс тадқиқ этиш усулларидан ҳамда диалектик маълумотларни синтез қилиш усулидан фойдаланилган. Шунингдек, ушбу мақолани ёзишда академикнинг таниқли маҳаллий ва хорижий олимларнинг асарларидан фойдаланилди Э.В. Ртвеладзе (2019), Ҳ. Лüдерс (1961), Г.А. Пугаченкова (1966), Ҳ. Ҳарматта (1966, 1987), А. Cуннингҳам (1971), Г. Гноли (1980), И. М. Стеблин-Каменский (1981), Р.Гöбл (1983), Б.А. Литвинский (1984), В.А Седов (1984), Ф. Гренет (1984, 1987), Дж. Илясов (1991–1992), Т. Мкртичев (1991–1992) ва бошқалар. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Қадимги дунёнинг бошқа барча ҳудудларидаги каби Шимоли-Ғарбий Бақтрияда антик даврда халқларининг ижтимоий ва маънавий ҳаётида диний қарашлар муҳим ўрин тутган. 299 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 Шимолий Бақтриянинг кўчиб келган юечжи қабиласи аҳолиси орасида азалий аждодлар руҳига сиғиниш диний эътиқоди ҳукмронлик қилиб, маҳаллий ҳудудда сулолавий култ сифатида қадрланган. Аждодлар руҳига сиғиниш культи илк Кушон ҳукмдорлари ҳисобланган Герай ва Сотер Мегас тангаларининг орқа томонида акс эттирилган отлиқ ҳукмдор ва терракотик ҳайкалчаларда ўзининг аксини топган [1]. Илм-фанга маълум бўлган маълумотлар буддизм анъаналари билан еткази- лади, кейинги адабиётларда ўз аксини топади. Кушонлар давлатидаги буддизм ҳақидаги илк маълумотлар III аср ўрталарига оид “Вейлио” очерки матнинг қисқа парчаларида сақланиб қолган. Улардан бирида айтилишича, хитойликлар буддист матнлари билан биринчи марта милоддан аввалги II йилда танишган. Милоддан аввалги – ёки суверен да-юезжининг элчилари ёки отаси номидан Хитой элчи- ларини қабул қилган унинг меросхўри. Бу парчанинг у ёки бу талқинидан қатъи назар, “Вейлио”да хитойликларнинг буддизм билан танишиши, албатта, кушонлар, аниқроғи, уларнинг Бақтрия ерларида ўрнашиб қолган аждодлари билан боғлиқ бўлган. Буддизм, яъни буддавийлик атамаси XIX асрда европалик олимлар томонидан илмий муомалага киритилган. Буддавийлик мил. авв. V-IV асрларда қадимги Ҳиндистонда пайдо бўлган диний таълимот. Мил. авв. III асрда Ҳиндистон ҳукмдори Ашока даврида Паталипутра шаҳрида III буддавийлик йиғини чақириб, буддавийлик таълимотини қадимги қўшни ҳудудларда тарғиб қилишга қарор қилинади. Бунинг натижасида, буддавийлик жаҳон динларидан бирига айланади. Т.К. Мкртычевнинг фикрига қараганда буддавийлик динининг тарқалиши, асосан, ғарбий ва шарқий йўналишларда олиб борилган [2]. Ғарбий йўнали