Архивная деятельность в Узбекистане в годы Второй Мировой Войны (на примере Наманганской области)

Аннотация

Kalit so‘zlar: Ushbu maqolada Namangan viloyatidagi arxiv muassa- arxiv, salarining Ulug‘ vatan urushi davridagi faoliyati, arxivlarga O‘zSSR NKVD, bo‘lgan e’tibor, viloyat arxivlari fondlarini saqlash bo‘yicha tuman arxivlari, amalga oshirilgan ishlar haqida ma’lumotlar berilgan. evakuatsiya, fond, Chust arxivi, UNKVD Bosh arxiv boshqarmasi, SSSR Markaziy arxiv Boshqarmasi. 1 Teacher of the Faculty of Social Sciences. Namangan State University. E-mail: mirzabek7176@gmail.com. Tel.: (+998) 93-671-71-76. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 Архивная деятельность в Узбекистане в годы Второй Мировой Войны (на примере Наманганской области) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье представлена краткая информация о архив, деятельности архивных учреждений Наманганской НКВД УзССР, области в период Великой Отечественной войны, районные архивы, внимании к архивам, работе по сохранению фондов эвакуация, фонд, областных архивов. архив Чуста, Главное архивное управление УНКВД, Центральное архивное управление СССР. 1939-yilda boshlangan Ikkinchi jahon urushi 1941-yilda SSSR hududini ham qamrab ola boshladi. Mamlakatdagi barcha kuchlar bosqichma-bosqich urushga safarbar qilish boshlanib ketdi, davlat muassasalari ham bor kuchlarini safarbar qilishga kirishdi. Frontga yaqin hududlardan yirik zavod-fabrikalar va ayrim davlat tashkiotlari evakuat- siya qilindi. Xususan, ayrim oliy ta’lim muassasalari ham O‘zbekistonga olib kelindi. Shu bilan birga, mamlakatga taniqli olimlar fan arboblari ham kirib kela boshladi. Keyinchalik Sovet Ittifoqi va O‘zbekiston olimlari o‘rtasida ilmiy aloqa o‘rnatildi. 1940-yil yanvarda sobiq SSSR Fanlar Akademiyasining O‘zbekistondagi filiali tashkil etildi. Uning tarkibida tilshunoslik, adabiyot, tarix va shu kabi ijtimoiy yo‘na- lishlarni o‘z ichiga olgan sohalar qatori arxivshunoslik ham yo‘lga qo‘yildi. Shu asnoda, barcha sohalar qatori arxiv ishida ham muhim jarayonlar boshlandi. Urushning sobiq SSSR hududida boshlanishi arxivlar faoliyatida yangi Qarorlar ishlab chiqishga majbur qildi. Xususan, 1941-yil 23-iyunda 48 soat ichida arxivlardagi eng qimmat fond va hujjatlarni sirli joylarga yashirish belgilandi. 1941-yil 5-iyulda SSSR Xalq Komissarlari Kengashi va Bolsheviklar Butunittifoq Kommunistik partiyasi Markaziy Qo‘mitasi “Arxivlarni evakuatsiya qilish to‘g‘risida”gi qat’iy maxfiy farmonni qabul qilib oldi [3. 134]. O‘z o‘nida shuni ham ta’kidlash kerakki, Ulug‘ vatan urushi yillarida arxiv ishini boshqarishda Sovet hukumati faoliyati ikki bosqichda amalga oshirilganligini ko‘rish mumkin: 1. 1941–1943- yillar. 2. 1944–1945- yillar. Birinchi bosqichda arxivlar va hujjatlarni ko‘chirish ishlari amalga oshirilgan bo‘lsa, ikkinchisida esa evakuatsiya qilingan hujjatlarni qaytarish, yangi arxivlarni tashkil etish bilan bog‘liq edi. Mazkur jarayon O‘zbekiston SSR hududidagi arxivlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmadi. 1943-yil iyunda tarixchi-arxivchilarning Umumittifoq konferensiyasidan so‘ng davlat arxivlarining ilmiy-ma’lumotnoma apparatini tuzish ishlarini faollashtirish zarurligi ta’kidlanib, mahalliy arxivchilar tomonidan O‘zSSR Markaziy razvedka boshqar- masi mablag‘laridan qo‘llanma tuzish to‘g‘risida Qaror qabul qilindi. O‘sha vaqtga kelib, arxiv hujjatli materiallar tartibga solinib, ulardan ilmiy-amaliy maqsadlarda foydalanish bo‘yicha ishlarni kuchaytirish va qo‘llanmalar tayyorlashga kirishildi. Shu bilan birga, 249 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 O‘zbekistonda davlat arxiv fondining saqlanishini ta’minlash va uni to‘ldirish bo‘yicha ishlar bir zum bo‘lsa-da, to‘xtab qolmadi. Arxiv organlari O‘zbekistonga evakuatsiya qilingan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning retrospektiv ma’lumotlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratildi. Shu maqsadda 1941-yil iyunda O‘zSSR NKVD arxiv bo‘limi qoshida ekspert-tekshirish komis- siyasi tuzildi. 1942-yilda Toshkent shahar arxivchilari tomonidan 30 dan ortiq evakuatsiya qilingan idoraviy arxivlarni tartibga solishda amaliy yordam ko‘rsatildi [1. 88]. O‘zSSR Oliy Sovetining Namangan viloyati bo‘yicha tashkiliy qo‘mitasining 1941-yil 5-noyabrdagi 158-sonli O‘zSSR Namangan viloyati xalq komissiaryatining ichki ishlar boshqarmasi tarkibida davlat arxivi bo‘linmasi tashkil etildi. O‘zSSR Oliy Sovetining Namangan viloyati bo‘yicha tashkiliy qo‘mitasining 1942- yil 18-apreldagi 154-sonli Qaroriga asosan, 1942–1944-yillar davomida Kosonsoy, Norin, Namangan, To‘raqo‘rg‘on, Uychi, Uchqo‘rg‘on, Pop va Yangiqo‘rg‘on tumanlarida davlat arxivlari tashkil etildi [4. 258]. Urush davrida arxiv ishi sohasidagi yana bir asosiy muammolardan biri kadrlar masalasi edi. Ko‘plab xodimlarning urushga jalb qilinishi natijasida arxivdagi ishlar ma’lum vaqt mobaynida nazoratsiz qoldirildi. Urush davrida hujjatlarning keskin ko‘payishi arxivdagi ishlarni bir muddat ortga surilishiga sabab bo‘ldi. Lekin