Прокурорский надзор, как элементы механизма обеспечения прав и законных интересов личности в уголовном процессе

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада жиноят процессида шахс ҳуқуқ ва прокурор, қонуний манфаатларини таъминлаш механизмининг қонун, элементи сифатида прокурор назоратининг назарий ва кафолат, ҳуқуқий жиҳатлари таҳлил қилинган. жиноят, жиноят процесси, тергов. 1 Head of Department of Criminal-Procedural Law of Tashkent State University of Law, PhD. Professor. Tashkent, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2021) / ISSN 2181-1415 Прокурорский надзор, как элементы механизма обеспечения прав и законных интересов личности в уголовном процессе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируются теоретические и правовые прокурор, аспекты прокурорского надзора как элемента механизма закон, обеспечения прав и законных интересов личности в гарантия, уголовном процессе. преступление, уголовный процесс, расследование. Жамиятнинг мавжуд соҳаларига оид ижтимоий муносабатларнинг тегишли қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилишида “назорат” институти муҳим аҳамиятга эга. Назорат институтининг мавжудлиги, ўз навбатида, ҳар бир муносабатнинг қонун доирасида олиб борилиши, хусусан, жамиятда “қонун устуворлиги” тамойилининг таъминланиши гаровидир. Ушбу соҳанинг институционал асосларидан бири бўлган прокуратура органлари, хусусан, “прокурор назорати” ўз ўрнида қонун ҳужжатлари ижросининг назоратида алоҳида ўринга эга. Прокурор назорати давлат фаолиятининг мустақил, ўзига хос тури ҳисобланади. Ушбу фаолиятни прокуратура органларидан бошқа ҳеч бир давлат идораси, ташкилоти, жамоат ташкилотлари,ёинки, бошқа ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлари, шунингдек, мансабдор ёки жисмоний шахслар амалга ошира олмайдилар. Прокурор назорати ҳужжатларида давлат номидан деб қайд этилмаса-да, Ўзбекистон Республикаси давлати номидан амалга оширилади. Прокурор Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қонунларнинг аниқ ва бир ҳилда бажарилиши устидан назоратни маълум бир идора номидан ёки шу идора манфаати йўлида эмас, балки давлат номидан ва давлат, жамиятимиз манфаати йўлида амалга оширади [1]. Ўзбекистон ҳудудида қонунларнинг аниқ ва бир хилда бажарилиши устидан назорат қонунчиликка кўра, Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори ва унга бўйсунувчи прокурорлар томонидан амалга оширилади. Шу билан бирга, бошқа соҳалар каби жиноят процессида ҳам жиноят- процессуал қонунчиликнинг ижро этилиши устидан прокурорлар тегишли назоратни олиб боришади. Бунда назорат йўналишига тезкор-қидирув фаолиятни, терговга қадар текширувни, суриштирувни, дастлабки терговни амалга оширадиган органлар томонидан қонунларнинг ижро этилиши устидан назорат қилиш ҳамда жиноят ишлари бўйича судларнинг қонунларга зид бўлган ҳужжатларига протест келтириш кабилар киради. Жиноятлар тўғрисидаги аризалар ва хабарларни кўриб чиқиш ҳамда ҳал қилиш ва терговни олиб боришнинг қонунчиликда белгиланган процессуал тартиби, шунингдек, жиноятчиликка қарши курашни амалга оширадиган органлар томонидан қабул қилинаётган қарорларнинг қонунийлиги жиноятчиликка қарши курашни амалга оширадиган органларнинг қонунларни ижро этишлари устидан назорат предмети ҳисобланади [2]. 130 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2021) / ISSN 2181-1415 Бу борада прокурор, Ўзбекистон Республикасининг “Прокуратура тўғри- сида”ги Қонунининг 28-моддаларида кўзда тутилган тегишли ваколатларни амалга оширади. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексининг 382-модда- сида ҳам, суриштирув ва дастлабки тергов ҳаракатларини юритишда қонунларнинг ижро этилиши устидан прокурор назоратни амалга оширишдаги мавжуд ваколатлари кўрсатиб ўтилган. Прокурор ушлаб турилган гумон қилинувчига ёки айбланувчи тариқасида ишда иштирок этишга жалб қилинган шахсга нисбатан қўлланиладиган қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш тўғрисидаги илтимос- номанинг асослилигини текшириш ва илтимоснома қўзғатиш тўғрисидаги қарор ва зарур материалларни судга юбориш ваколатларига эга. Жиноят-процессуал қонунчиликка кўра, прокурор суриштирувчининг, терговчининг тақдимномаси асослилигини текшириб, унга рози бўлган тақдирда, амнистия актига асосан, жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш тўғрисидаги ёки жиноят ишини тугатиш ҳақидаги илтимосномани терговга қадар ўтказилган текширув материаллари ёхуд жиноят иши билан бирга судга юборади[3]. Шунингдек, прокурор ва унинг ўринбосари суднинг қонуний кучга кирмаган ҳукми устидан апелляция тартибида протест билдиришга ҳақлидир. Апелляция инстанцияси суди апелляция шикояти (протести) бўйича ҳақиқий ҳолатлар аниқланишининг тўлиқлигини ва жиноят қонуни нормалари тўғри қўлланилганлигини, иш юритишни амалга ошириш чоғида жиноят-процессуал қонун нормаларига риоя этилган-этилмаганлигини, биринчи инстанция суди ҳукмининг, ажримининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини ишда мавжуд бўлган ва апелляция инстанцияси суди томонидан қўшимча равишда текширилган далиллар бўйича текширади. Шу билан бирга, Бош прокурор, унинг ўринбосарлари, Қорақалпоғистон Республикаси прокурори, вилоятлар ва Тошкент шаҳар про