Историко-философские концепции мышления о проблемах развития и прогресса

Аннотация

Калит сўзлар: Ижтимоий тараққиёт муаммоси ижтимоий фалсафанинг тараққиёт, марказий муаммосидир. Бу муаммо жамиятни юксалиб ривожланиш, табиат, борувчи ривожланишини тадқиқ қилувчи мутаффакир- жамият, ларни доимо тўлқинлантириб келган. Ушбу мақолада давлат, онг, ўзларининг кўп йиллик илмий изланишлари ва ҳаётий табиий ҳуқуқ, тажрибаларидан келиб чиқиб, ривожланиш ва тараққиёт ижтимоий тотувлик, муаммоларини ёритишга ҳаракат қилган ғарб олимлари ижтимоий турғунлик, тадқиқ этилган. ижтимоий ҳаракатчанлик, ижтимоий тараққиёт. 1 National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek The department of philosophy and logic of the faculty of social sciences basic doctoral student. Tashkent, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 Историко-философские концепции мышления о проблемах развития и прогресса АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Проблема общественного развития – центральный развитие, вопрос социальной философии. Это всегда волновала природа, мыслителей, изучающих восходящее развитие общества. В общество, данной статье исследуются научные работы зарубежных государство, сознание, ученых, которые стремились пролить свет на проблемы естественный закон, развития и прогресса общества. Анализируются социальная гармония, многолетние научные исследования и их жизненный опыт. социальный застой, социальная мобильность, социальное развитие. Ижтимоий тараққиёт муаммоси ижтимоий фалсафанинг марказий муаммо- сидир. Бу муаммо жамиятни юксалиб борувчи ривожланишини тадқиқ қилувчи мутаффакирларни доимо тўлқинлантириб келган. Масалан, қадимги файласуф, шоир эпикурчилик издоши Тит Лукреций Кар ўзининг “Буюмлар табиати тўғрисида” достонида ибтидоий инсонлар тўғрисида шундай деб ёзган эди: “Инсонлар ҳали оловдан фойдаланишни билмас эди, ҳамда ёввойи ҳайвонлардан шилиб олинган терилар уларнинг жисмига кийим бўлиб хизмат қилмаган; улар бутазорларда, чангалзорларда ёки тоғлик жойлардаги ғорларда яшашган ва агар уларга ёмғир ёки шамол ҳамла қилса буталар орасига яшириниб ўзларини ҳимоя қилишган”. Тарихнинг ҳамиша илгарилама ва чизиқли ҳаракати маносидаги “прогресс” ғояси ижтимоий муносабатлар соҳасига XVIII аср охирларида Ғарб марифатпарварлари А.Р. Тюрго, Ж.А. Кондорслар томонидан тадбиқ этилди va кейинчалик марксча талимотда олдинга сурилган. Тафаккурнинг тантанаси ғояси инсоният ижтимоий тараққиётининг мазмуни сифатида Гегел томонидан ҳам асосланган. Қуйида биз ғарб олимларининг қарашларини тадқиқ қиламиз. Ижтимоий тараққиётга А.Р. Тюргонинг қарашлари. Ижтимоий тараққиёт муаммосига Янги замонда алоҳида эътибор қаратила бошлади, бу даврда чексиз тараққиёт ғоясини илгари сурган буржуазия тарих майдонида асосий ўринни эгаллади. Француз социологи ва иқтисодчиси Анн Робер Жак Тюрго тарихни инсон зотининг муваффақиятли ҳаракатлари изчиллиги сифатида кўриб чиқади. У ўз асарларида инсоният тарихининг бошланишини шаҳарлар вужудга келиши ҳукуматларнинг яратилиши тилларнинг шаклланиши, фан ютуқлари ва бошқа- ларни таъкидлаган. Тюргонинг таъкидлашига кўра, хатто урушлар, тўнтаришлар ва бошқа қийинчиликлар инсониятга юксалиб борувчи йўналишда ривожланиб боришида тўсқинлик қила олмайди, чунки тараққиёт узлуксиз тусга эга. Жамият- нинг вужудга келиши тўғрисидаги масалани тадқиқ қилган ҳолда француз олими дастлаб инсонлар ер куррасини макон қилган ва сўнгра фанлар билан шуғуллана бошлаган. Бу эса инсон онгининг такомиллашувига имкон яратган. Унинг нуқтаи назарига кўра, тараққиётнинг нотекислиги айрим ҳалқларда фанлар ва санъат бошқа халқларга нисбатан жадалроқ ривожланиши билан изоҳланади. Масалан, у Қадимги Юнонистон тарихининг кенг тасвирини беради ҳамда бу мамлакатнинг фан, фалсафа ва санъат соҳасидаги ютуқларидан ўзининг ҳайратга тушганини 431 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 ифодалайди, бироқ Рим салтанати тўғрисида у салбий фикрларни баён қилади ҳамда унда ҳеч қандай тараққиётни кўрмайди ва буни бу давлатдаги ҳукмдорлар золим бўлганликларини ҳамда инсон онгини ривожлантириш тўғрисида қайғурмаганлиги билан изоҳлайди. Тюрго Янги замонни фалсафа фанларининг тарихида бўлмаган гуллаб–яшнаши сифатида таърифлайди. Ньютон, Декарт ва бошқа олимлар физика, математикани янги мазмун билан тўлдирган ҳолда илгари сурдилар. Бу борада Тюрго бундай деб ёзади: “Декарт табиатни унга кенг назар ташлаган инсон сифатида кўриб чиқади”, уни буткул қамраб олади ва қуш парвози баландлигидан табиатнинг режасини тузади. Ньютон табиатни янада батафсилроқ тадқиқ қилади. У бошқа инсон кашф қилган мамлакат тўғрисида ёзади”. Тюргонинг фикрига кўра, ижтимоий тараққиёт маърифат ва фан ёрдамида ривожланадиган инсон онгининг тараққиётига олиб боради. Тюрго ўз ишларида ижтимоий тараққиётнинг ижтимоий жиҳатлар билан қизиқмаган. Бу эса тараққиёт тушунчасини анча торайтириб қўйган. Ж.А. Кондорснинг тарихий жараён даврлари А.Р. Тюргоникига ўхшашдир. Бу француз олими Тюрго фикрларини давом эттирган ҳолда инсоний руҳ – бу