Этнический состав и занятость населения городов Кашкадарьинского оазиса (XVIII - начало XX вв.)

Аннотация

Калит сўзлар: Ўзбекистон цивилизацияси ривожида турли даврларда Қашқадарё, шаҳарлар муҳим аҳамиятга эга бўлиб келган. Ўлкамиз қовчин, ҳудудларида шаҳарсозлик маданияти илдизлари милоддан керойит, аввалги II минг йилликларга бориб тақалишини сўнгги қўнғирот, манғит, археологик тадқиқотлар асослаб берди. Ўзбекистоннинг манғит, шаҳарсозлик маданияти ривожида сўнгги ўрта асрлар, сарой, ундан кейинги XVIII-XX аср бошларидаги даври муҳим ўрин қовчин, 1 PhD. Karshi State University independent researcher. Karshi, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 қатағон, тутади. Бугунги кунда бу давр шаҳарсозлик маданияти қутчи, тарихига янгича илмий қарашларни ишлаб чиқиш, қипчоқ, шаҳарларнинг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ҳамда илм-фан хитой, ва маданият марказлари сифатидаги аҳамиятини кўрсатиш, қирқ, Яккабоғдарё. бугунги давр шаҳарсозлик маданияти ривожига таъсирини очиб бериш тарих фани олдида турган долзарб вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. Этнический состав и занятость населения городов Кашкадарьинского оазиса (XVIII – начало XX вв.) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Города в разное время играли важную роль в развитии Кашкадарья, узбекской цивилизации. Недавние археологические Ковчин, исследования показали, что корни городской культуры в Кероит, регионах нашей страны восходят ко второму тысячелетию Кангирот, Мангит, до нашей эры. Позднее средневековье и начало 18 – начало Мангит, 20 веков играют важную роль в развитии городской Сарай, культуры в Узбекистане. Сегодня одна из актуальных задач Ковчин, истории – выработать новые научные взгляды на историю Катаган, городской культуры, показать значение городов как Кутчи, Кипчак, социально-политических, экономических, научных и Китайцы, культурных центров, выявить влияние современной Кирк, городской культуры. Яккабогдарья. XIX аср бошларига еелиб, сиёсий воқеалар ҳамда ижтимоий-иқтисодий вазиятдан келиб чиқиб, Қашқадарё воҳасида урбанизация жараёнлари илгариги даврларга нисбатан такомиллашиб, аҳолининг жойлашуви ва этник таркиби ўзгариб борди. Савдо-сотиқ, миграция жараёнлари, аҳолининг ўзаро муносабат- лари, этномаданий алоқалар натижасида катта ва кичик шаҳарлар ривож топиб, аҳолининг этник таркиби ҳам турли-туман бўлиб борди. XVIII – XX аср бошларида Қашқадарё воҳасининг этник таркиби турли уруғ ва қабила вакилларидан таркиб топганлигини кўрсатади. Бу даврда Қарши шаҳри ва унинг атрофларида манғит, сарой, қовчин, қатағон, қутчи, қипчоқ, хитой, қирқ ва бошқа уруғлар, Шаҳрисабз ва унинг атрофларида кенагас, сарой, қутчи, турк, қатағон, қалмоқ, қанғли, чуют, қиёт, қўнғирот, можор, манғит, митан, мўғул, найман, саёт уруғлари, Ғузор ва унинг атрофларида қовчин, керойит, қўнғирот, манғит ва бошқа уруғлар яшаган [1]. Шаҳрисабз беклигида ХIХ аср ўрталарида татарлардан 45 нафар киши, чиғатойлардан 75 нафар киши истиқомат қилган. Чиғатойларнинг келиб чиқиши чиғатой мўғулларига бориб тақалиб, қанғлилар эса Қашқадарёнинг юқори оқими бўйлаб жойлашган [2]. Қашқадарё воҳасида яшовчи ўзбек қабилаларига аймоқлар ва саидлар ҳам киради. Аймоқлар жами 3.625 кишидан иборат бўлиб, шундан 3.170 нафари Қарши воҳасида, 455 нафари Яккабоғдарёнинг юқори оқимида истиқомат қилган. Саидларнинг 95 нафари эса Қашқадарёнинг юқори оқими бўйлаб жойлашган. Бундан ташқари, келиб чиқиши номаълум бўлган чимбой (175 нафари Макрид 287 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 кентида), қорахавал (125 киши), қулёз (125 киши, ҳар иккаласи ҳам Яккабоғ беклигининг тоғли Бўзариқ кентида истиқомат қилишган) каби қавмлар ҳам яшаганлиги маълумотларда қайд қилинади [3]. Тожиклар Шаҳрисабзга нисбатан Китоб шаҳрида кўпчиликни ташкил қилган. Чиғатой тожикларидан Қашқадарё воҳасида: Қашқадарёнинг юқори оқими бўйлаб 6.125 киши; Шаҳрисабз воҳасида 250 киши; Қарши воҳасида 7.280 киши истиқомат қилган [4]. Воҳанинг шаҳар ва қишлоқларида истиқомат қилувчи араблар уч тилда: араб, тожик ва ўзбек тилларида сўзлашган. Сўзлашув тилига кўра улар “араб-тожик”, “араб-ўзбек” номлари билан аталса-да, келиб чиқиши жиҳатидан ҳар учаласи ҳам бир этник гуруҳ – арабларга бориб тақалади. Ўрганилаётган даврда Марказий Бухоро – Қарши воҳасининг бир қатор қишлоқ ва кентларида 2000 нафарга яқин араблар тарқоқ ҳолда яшаганлар. Қашқадарёнинг қуйи оқими – Жейнов, Қамаши, Майманоқ ариқлари бўйларида 3.680 нафар, Пўлатида 1.500 нафар араб истиқомат қилган. Арабларни рўйхатга олиш давомида Қашқадарёнинг қуйи оқимида уларнинг қорабайир, мушкаки, ҳошим, хўжаки каби уруғлари мавжудлиги аниқланган [5]. Қарши шаҳри ва унинг атрофидаги Арабхона, Кўчкак, Каҳлак, Пўлати, Жейнов қишлоқлари ва Косонда ҳам араблар яшаган Қарши шаҳрида эронийлар (50-60 хонадон), уйғурлар (287 нафар киши) ва яҳудийлар ҳам яшашган. Уйғурларнинг шаҳарга қачон кириб келганлиги номаълум. Помуқ, Чандир қишлоқлари ҳамда Муборак атрофларида туркманлар истиқомат қилишган. XX асрнинг бошларида шаҳарда руслар (2.773 нафар киши) ва Россиядан кўчиб