Еда и питание в этнографии и антропологии

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада таомланиш антропологияси замонавий этно- таом, логлар, ижтимоий ва маданий антропологлар томонидан овқатланиш, динамик тарзда тадқиқ этиб борилаётгани ҳақида замона- миллий ошхона, вий қарашлар ёритилган. антропология, этнология, этнография, экология, маданият, табобат, тадқиқот. 1 Associate Professor of the Department of World History, Termez State University. Termez, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 Еда и питание в этнографии и антропологии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются современные взгляды на еда, антропологические вопросы питания. А также питание, динамическое исследование современных этнологов, национальная кухня, социальных и культурных антропологов. антропология, этнология, этнография, экология, культура, медицина, исследования. Овқатланиш маданиятини ўрганишга ХХ асрнинг бошларида киришил- ганлиги ва ўзига хос ранг-баранг хулосаларга келинганлиги антропологлар учун тадқиқот марказига айланиб бормоқда. Таомланиш антропологияси – замонавий этнологлар, ижтимоий ва маданий антропологлар томонидан динамик тарзда тадқиқ этиб борилмоқда. Миллий ошхона ҳар доим классик этнографиянинг бетакрор тадқиқот объекти бўлиб келган ва шундай бўлиб қолади. Бироқ аввал ҳам этнографлар инсоният маданиятининг бу томонини ўрганишда фақат тавсифий йўналиш билан чекланиб қолмаганлар. Шу ўринда анъанавий, моддий маданият нафақат комплекс тарзда бир тартибга солинган, балки замонавий шароитларга қараб ривожланиши ҳам ўрганилган. Овқатланиш тарихи тарихий антропологиянинг йўналиши сифатида ўзига хос ўрин тутади. Хусусан, XX асрнинг биринчи ярмида Альфред Франклин ва Адам Морицио биринчилардан бўлиб овқатланиш анъаналарини ўргандилар. Инглиз тилида Вильям Ашлей “Аждодларимиз нони” асари билан, Рэдлайф Саламан дунёда картошканинг ўрнига бағишланган тадқиқотлари билан тарихни овқатланишни ўрганиш орқали ёритишга уриндилар. Таомланиш муаммоларига биринчи бўлиб қисман эътибор қаратган функ- ционалистлардан бири Малиновскийдир. Унинг ғоялари таъсирида Одри Ричардс ҳам Шимолий Родезияда (Зимбабве) бембаликларнинг озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш, таом тайёрлаш ва бир-бирига таом тортиқ қилиш урф-одатларини ўрганган. Унинг “Ёввойи қабилаларда очарчилик ва меҳнат” (1932) ва “Шимолий Родезиядаги ер, меҳнат ва парҳез” (1939) китоблари ушбу йўналишнинг ўзига хос классик асарлари ҳисобланади. Кейинчалик бу асарлар озиқ-овқат (Food Studies) тадқиқотлари номи билан танилганлиги ҳам фикримиз далилидир. ХХ асрнинг 40-йиллари, аниқроғи, иккинчи жаҳон уруши йилларида АҚШда Маргарет Миднинг фаол иштирокида таомланиш маданиятини ўрганиш бўйича махсус қўмита (Committee for the Study of Food Habits) тузилади. Қўмитага таом- ланиш амалиётида озиқ-овқатларнинг ўзгариб бориш жараёнлари ва унга нисбатан давлат сиёсатининг тутган ўрнини тадқиқ қилиш вазифаси юклатилади. Ушбу тадқиқотлар урушдан кейин энди ривожланаётган мамлакатларда очликни енгишга ҳамда АҚШ ҳарбий кучларининг Қўшма Штатлардан ташқарида мослашиши муаммоларини ҳал қилишга ёрдам бериши керак эди. Демак, бундан кўриниб турибдики, вазият бевосита давлат сиёсати даражасидаги масала эканлиги таомланишнинг аҳоли ва жамият ўсишидаги ўрнини ошириб борган. 222 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2021) / ISSN 2181-1415 1960–1970-йилларда озиқ-овқат муаммосини ўрганиш нафақат антро- пология, балки тарих, социология ва бошқа соҳаларда тадқиқот олиб боришнинг асосий объекти бўлиб хизмат қилди. Бу ўринда мавзулар доираси кенгайиб бориб, ошхона тарихини ўрганишдан тортиб, аҳоли ўртасида шакарнинг ўрни (калория манбаи сифатида), саноат инқилобидан тортиб семизлик муаммосигача бўлган масалалар ўрганилди. Натижада, антропологияда озиқ-овқатни тадқиқ қилишнинг фанлараро ёндашув асосида ўрганиш соҳаси шаклланиб (Food Studies), дастлаб неоэволюционистик ва структуралистик йўналишлар устунлик қилди. Жумладан, биринчи йўналиш (неоэволюционистик) учун озиқ-овқат соҳасини ўрганиш қулай тадқиқот объекти бўлиб, маданият ва табиий муҳит ўртасидаги ўзаро боғлиқликни (табиийки, овчи-термачилар мисолида) намойиш этиш имконини берди. Марвин Харрис таомланишни экологик ва сиёсий-иқтисодий (яъни “моддий”) шароитлар билан боғлиқ ғояларни ишлаб чиқди. Неоэволюционистлар антропологик фикрларни уйғунлаштиришга ҳаракат қилиб, ўзларининг таомланишга оид тадқиқотлари билан (янги антропология) таъсир кўрсатдилар ва табиий фанлар (биологик, тиббий, экологик ва бошқалар) билан боғладилар. Шунингдек, улар таомланиш бўйича кишиларнинг жинси, ёши бўйича қоидалар, тақиқлар ва саломатлик учун аҳамияти ҳамда овқатланишнинг ўзгариши билан боғлиқ касалликларни ўрганиб, жамиятга татбиқ этдилар. Неоэволюционистлардан фарқли ўлароқ, структуралистлар, хусусан, Клод Леви-Стросс ва Мери Дугласлар одамлар ва ҳодисалар ўртасидаги муносабатларни тартибга солишда таомнинг аҳамиятини таъкидлаб, ошпазлик маданиятининг рамзий томонларини ўрганишди. Айниқс