Становление и развитие туристической отрасли и его терминологической системы на английском и узбекском языках

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада терминологиянинг ривожланиш тарихи, туризм, туризм саноатининг ривожланиш босқичлари, терминлар терминология, яратилиши ва уларни ишлатишнинг умумий тамойиллари тизим, батафсил таҳлил қилинган. Туризм термин тизимининг давр, лексик, шаклланиши инсон касбий фаолиятининг тегишли соҳаси босқич. ривожланишининг даражаси билан белгилаб берилган. 1 Lecturer, department of Uzbek and Foreign Languages, Tashkent Medicine Academy, Tashkent, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 Становление и развитие туристической отрасли и его терминологической системы на английском и узбекском языках АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье описан комплексный анализ истории туризм, развития терминологии, этапы развития индустрии туризма, терминология, создания терминов и общих принципов их деятельности- система, применения. Формирование терминологической системы период, лексический, туризма определяется уровнем развития соответствующей этап. сферы профессиональной деятельности человека. Ҳар қандай терминологик тизимни мажмуий ўрганиш ва таърифлаш ҳам синхроник, ҳам диахроник жиҳатларни ўз ичига олиши лозим, бунда терминология ривожланишининг тарихини ҳар томонлама таҳлил қилиш терминлар яратилиши ва уларнинг фаолияти-қўлланишининг умумий тамойилларини белгилашга имкон беради. Терминологияларни диахроник жиҳатдан тадқиқ этиш муаммосига кўп сонли тадқиқотлар бағишланган [Кутина, 1966; Снетова, 1984; Васильева, 1991 ва бошқалар], уларда тармоқ терминологияларининг мақомлари, терминлар шакл- ланишининг манбалари ва усуллари ўрганилган. Диахроник тадқиқотларда “терминологиялар туғилиши, пайдо бўлиши ва ривожланишининг вақтини ва ўзига хос хусусиятларини аниқлаш мумкин, чунки ҳозирги пайтда шаклланаётган терминологиялар кўп жиҳатдан уларнинг ривожланиш босқичларини такрор- лайди: терминологиялар ривожланишининг умумий мойилликларини ва ушбу ривожланишни белгилаб берувчи омилларни, ҳамда махсус лексикага ва уни тартибга солиш уринишларига нисбатан мойилликларини аниқлаш мумкин” деб ҳисобланади [Гринев, 1993. Б. 106]. Шундай қилиб, терминологик диахрония тадқиқ этишининг ўзига хос жиҳатидан иборат, унинг моҳияти айрим терминлар ривожланишининг тарихий кетма-кетлигини ва умуман термин тизимининг ривожланишини ўрганишдан иборат. Бу фикрлар юзасидан, туризмга оид терминологиянинг қарор топиши ва ривожланиши тарихини тадқиқ этиш уни тўлиқ таърифлаш учун зарурий шарт бўлади. Туризмнинг иқтисодий фаолият тури сифатида ватани Англия ҳисобланади, шу сабабли туризмга оид терминологиянинг шаклланишини инглиз тилининг мисолида кўриб чиқишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз.Инглиз туризмининг тарихида тўртта босқични ажратиб кўрсатиш мумкин, улар инглиз термино- логиясининг шаклланиши босқичларига мос келади. Ушбу даврларга бўлиш замирида техник-иқтисодий ва ижтимоий асослар ва шартлар, ҳамда ривож- ланишнинг турли босқичларида туризмнинг мақсадли функциялари ётади. Биринчи босқич – туристик фаолиятнинг прообрази – антик даврдан XIX асрнинг ошигача бўлган вақт даврини қамраб олади, бу вақтда инглизларнинг саёҳат қилиши учун асосий мотивлари савдо, зиёратлар, даволаш, таълим олиш бўлган. XVI асрда Англияда гран-тур (Grand Tour) – бой кишиларнинг Европа қитъасига саёҳати кўплар учун жозибадор бўлиб, оммавийлаша бошлади. Гран-тур 436 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 таълимни якунлаш, Ўрта Ер денгизи атрофларига, маданиятнинг илк манбаи жойларига ташриф буюриш имконини берар эди, бу эса кишини тўлиқ маълумотли ва маданиятли деб тан олиш учун зарур, деб ҳисобланган. Саёҳатнинг маршрути аввалдан танланган: одатда у кичик француз шаҳрда бошланган, бу ерда ёшлар ўз француз тилидаги кўникмаларини такомиллаштирган. У ердан улар Франциянинг бошқа жойларига, ҳамда Германия ва Швейцарияга сафарларни бошлаган. Ўз маданий савиясини ошириш учун ёшлар Италияга борар эди. У ерда яшаш гран- турнинг олий чўққиси ҳисобланган. Италияда яшашдан кейин гран-тур якунланган деб ҳисобланган. XVIII асрда Бат, Бакстон ва бошқа шу каби шаҳарлар каби даволаш курортлари оммавийлашган, бу ҳам саёҳат қилувчиларнинг сони ортишига кўмаклашган. Гран- турлар ва соғломлаштириш турларининг оммавийлашуви сабабли, инглиз тилида туризмга оид терминология шакллана бошлади: ҳаракатланиш воситалари, яшаш шароитлари умумий адабий тилнинг лексик бирликларининг кичик тўплами билан белгилана бошлади: carriage, board, excursion, hotel, resort, itineraryва бошқалар. Бунда номинациялар, одатда, умумий адабий тилдан олинган. Масалан, умумий адабий тилнинг сўзиresort аввалига “that to which one has recourse for aid or assistance” маъносига эга бўлган; кейинчалик у “place people go for recreation” маъносига эга бўлган туризм термини мақомига ўтган. Ушбу босқичда инглиз терминларнинг тадқиқ этилаётган тўпламининг бор-йўғи 6 % қисмигина шакл- ланган. Туризм ва унинг терминологияси ривожланишининг биринчи босқичи ҳа