К содержанию
РецензированоRU2021

Актуальность изучения образа «Даэва» в изучении древнего пантеона Средней Азии

Shukhratjon ABDULLOEV · Avesta, -/© in Science LLC. (Termez State University)

Общество и инновации · 03 · 275–279 · 2021

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўрта Осиё қадимги халқлари пантеонида алоҳида дев, аҳамиятга эга бўлган, бироқ тарихий жараёнлар оқибатида мутлақо даэва, бошқа қиёфада тасвирланган “даэва (дев)” образи ва унинг тарихий дайва, аҳамияти тадқиқ этилган. Ўрта Осиёда энг қадимий пантеон Авеста, арийлар, сифатида, одатда зардуштийлик худолари тушунилади. Ушбу ҳинди-европа, тадқиқотда унданда қадимийроқ бўлган диний таълимот ҳинди-эрон, зардуштийлик. мавжудлиги ва унинг асосини даэва култи ташкил этгани, тадқиқот объектининг нафақат Ўрта Осиё, балки бутун инсоният тафаккури тараққиётини ўрганишдаги аҳамиятини ёритиб беришга ҳаракат қилинади. 1 PhD student of the Department of “History of Uzbekistan and Source Study”, Termez State University, Termez, Uzbekistan. E-mail: abdulloyevshuxrat@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 Актуальность изучения образа «Даэва» в изучении древнего пантеона Средней Азии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье исследуется образ «Даэва (див)» и его дев, историческое значение, имеющее особое значение в даева, пантеоне древних народов Средней Азии, но описываемое дайва, совершенно иначе в результате исторических процессов. Авеста, арийцы, Абсолютно приемлемо понимание зороастрийских божеств индоевропейцы, как древнейшего пантеона Центральной Азии. Это индоиранцы, исследование направлено на то, чтобы пролить свет на зороастризм. существование старой религиозной доктрины и на то, что она основана на культе даэвов. Важность объекта исследования состоит в том, что изучение этого культа имеет большое значение в изучении развития мышления не только народов Средней Азии, но и всего человечества. МАВЗУНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ Ўтган икки аср давомида зардуштийлик тарих ва диний таълимотига кўплаб тадқиқотлар амалга оширилди. Ўрта Осиёнинг зардуштийлик ватани эканлиги ҳақидаги назария фанда машҳур бўлди. “Авеста”га оид кейинги тадқиқотлар зардуштийликка замин яратган, унданда қадимийроқ эътиқод ҳақидаги маълумотларни тақдим этмоқда. Таъкидланаётган эътиқоднинг асосини эса даэва образи ташкил этади. Бу образнинг тадқиқ этилиши Ўрта Осиёнинг янада қадимийроқ пантеонини кашф этилишига сабаб бўладди. ТАДҚИҚОТ УСУЛИ Мақола манбаларни қиёсий – мантиқий таҳлил этиш усулида ёзилди ҳамда фанлараро ёндашув методи қўлланилди. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Даэва (“дев” сўзининг “Авеста”даги шакли) атамасининг этимологиясини ташкил этган сўзлардан бирортаси салбий мазмунни ифодаламайди. Аксинча, бу сўз илоҳий сифатларни ўзида мужассам этган бўлиб, “самовий” [47, 306-309-б.], “порламоқ, нур сочмоқ, чарақламоқ, ялтирамоқ, ёнмоқ, ёқмоқ” [47, 288-б.], “кўрмоқ, қарамоқ” [31, Б. 243]. “назорат қилмоқ” [6, Б. 724–725; Б. 20, 184] каби маъноларни ифодалган. Ҳинд-европа тилда сўзловчи халқлардан фақатгина славянларда ва “Авеста” да daēva- сўзи “иблис”ни англатади. Атаманинг ўзагини ташкил қилувчи сўз (*d[e]iṷ-) барча ҳинди-европа тилларидаги сўзларда, шу жумладан, илоҳий исмларда ҳам ёруғ осмонни англатгани ҳолда, эроний тилларда ёвуз руҳни англатиши ажабланарли ҳолат [3, Б. 5]. “Худо”ни англатувчи қадимги ҳинди-эронийлар дайва [33, Б. 188–189] – сининг қарама-қарши мазмун англатувчи тушунчага айланиб, Авестада “сохта илоҳлар”, “ёвуз худолар”, “ёвуз руҳ”, “иблис” маъноларини ифодаловчи даэва -га айланишини одатда тарихий жараёнлар билан изоҳлашади [11, Б. 5]. “Авеста”да даэваларнинг жинсга ажратилганини, эркак даэваларга нисбатан daēva-, 182 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 аёлларига нисбатан daēvī- “маккора” шаклини қўлланганидан ҳам билишимиз мумкин [5, Б. 667–670]. Авестанинг илк қисмларида даэва атамасининг ижобий маъноси ҳам бўлганига оид ишораларни учратиш мумкин. Жумладан, Авеста Гаталарида daēvō.zušta- “даэвага маъқул”, иборасининг қадимги Ригведадаги devá-juṣṭta- “худога бағишланган” иборасига ёки Авестадаги daēva mašya- “даэва ~ одам”, иборасининг Ригведадаги devá- ~ mártya- “Худо ~ одам” иборалари билан алоқадор бўлиши бунинг далилидир. “Авеста” Гаталари даври, яъни илк зардуштийлик шаклланган вақтдан бошлаб эронийлар диний тафаккурида даэваларга муносабат кескин тарзда салбий тарафга ўзгарган. Шунинг учун ҳам зардуштийлик тарқалган ҳудуд халқлари тилларида, шу жумладан, ўрта форсийда dēw [24, Б. 306–309], класик форс тилида dēv, ҳозирги форсийда div, дарида dēw, тожикчада dev, парфия тилида dēv (dyw) [7, Б. 39], курд тилида dēv [56, Б. 304–305], абхаз тилида dīv номи остида “малъун”, “ёвуз”, “иблис”, “ваҳший” мавжудотларни англатган. Дев образи нафақат эроний тилда сўзловчи халқларда, балки Ўрта Осиё, Кавказ, Ғарбий Сибир, Уралбўйи ҳудудлардаги туркий тилда сўзловчи халқларда мифологиясида ҳам салмоқли ўрин эгаллаган [49, Б. 226]. Кавказдаги озарбайжон [42, Б. 7] ва бошқирдлар [54, Б. 81] мифологиясида дев образи кўп тилга олиниши буниннг исботидир. Айниқса, ўзбек халқ оғзаки ижодида кўплаб девларнинг номини учратиш мумкин [53, Б. 226]. Аҳамиятли жиҳати, ўзбек халқи яшаб к

Доказательный фрагмент

«Калит сўзлар: Мақолада Ўрта Осиё қадимги халқлари пантеонида алоҳида дев, аҳамиятга эга бўлган, бироқ тарихий жараёнлар оқибатида мутлақо даэва, бошқа қиёфада тасвирланган “даэва (дев)” образи ва унинг тарихий дайва,…»

Образец извлечения

Демо-превью

Калит сўзлар: Мақолада Ўрта Осиё қадимги халқлари пантеонида алоҳида дев, аҳамиятга эга бўлган, бироқ тарихий жараёнлар оқибатида мутлақо даэва, бошқа қиёфада тасвирланган “даэва (дев)” образи ва унинг тарихий дайва,… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
dev, the study of the development of thinking not only of the peoples of Central, даева, дев, индоевропейцы, Indo-Iranians, зороастризм, даэва, арийцы, ҳинди-эрон, daevas, daiva, Авеста, индоиранцы, Zoroastrianism, Indo-Europeans, Aryans, арийлар, дайва, зардуштийлик, ҳинди-европа, Avesta
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники