Понятие гражданства и его правовая природа

Аннотация

Калит сўзлар: Фуқаролик тушунчаси инсон ва шахс тушунчаларидан шахс, фарқли жиҳатлари аниқланди. Фуқаролик институти фуқаролик, асосида давлат ва шахснинг ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятлари ягона фуқаролик, орқали муносабатга кириши маълум бўлди. Фуқаролик фуқаролиги бўлмаган шахс, институти халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар асосида ўрнатилган тенг фуқаролик, халқаро принцип ва стандартлар билан шахснинг ҳуқуқий фуқаронинг мақомини конституциявий-ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкам- конституциявий-ҳуқуқий ланиши аниқланди, инсон ҳуқуқларининг узвий қисми мақоми. сифатида фуқаросизликни камайтириш халқаро тенден- цияси шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлардан фойдаланиш имконияти оширишига таъсири баҳоланди. 1 Deputy Dean, Tashkent State Law University, Tashkent, Uzbekistan. E-mail: mamasobirovd@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415 Понятие гражданства и его правовая природа АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Выявлены различные аспекты института гражданства из лицо, представлений о человеке и личности. Исходя из концепции гражданство, гражданства, стало ясно, что государство и индивид единственное вступают в отношения через взаимные права и гражданство, лицо без гражданства, обязанности. В соответствии с международными равное гражданство, принципами и стандартами, установленными на основе конституционно-правовой международно-правовых документов, было определено, что статус гражданина. институт гражданства укрепляет правовой статус человека с точки зрения конституции, оценено влияние международной тенденции сокращения безгражданства как неотъемлемой части прав человека на расширение доступа человека к правам и свободам. Фуқаролик тушунчаси инсон ва шахс тушунчаларидан фарқли равишда индивиднинг давлатга мансублигини англатиши аниқланди. БМТ ва бошқа халқаро ҳуқуқий ҳужжатларда фуқаролик ҳуқуқий институти инсон ҳуқуқлари эканлиги фуқароларнинг муайян ҳуқуқлари ғояси нафақат илгари сурилди Фуқароликнинг мазмунини, унинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш конституциявий ҳуқуқ нуқтаи назардан муҳим ҳисобланади. Фуқаролик институти шахснинг ҳуқуқий ҳолатини аниқлашда энг асосий омиллардан бири ҳисобланади. Фуқаролик шахснинг муайян давлатга сиёсий-ҳуқуқий мансублигини англатувчи муҳим конституциявий-ҳуқуқий институт ҳисобланади. Давлат ўз фуқаросини Конституцияда белгиланган ҳуқуқларидан фойдаланиш ҳамда мамлакат ичида ва ташқарисида ҳимоялашни кафолатлайди. “Фуқаролик” атамаси “шаҳар” ва “шаҳарлик” сўзларидан келиб чиққан. Инглиз тилида – “city” – “citizenship”. Немис тилида – “burger”. Ҳозирги пайтда ҳужжатларда фуқароликни ифодалаш учун - “nationality” (ингл.), “nationalite” (франц.), “nazinalita” (итал.) атамалари қўлланади. У давлатга тааллуқлилик сифатида тушунилади. Шуни айтиб ўтиш жоизки, “nation” атамаси чет элларда (инглиз, француз ва бошқалар) “миллат”, “халқ”, “давлат” маъносини билдиради. Фуқароликдан ташқари “мансублик”, “тобелик” (nationality, citizenship, subject) атамалари аввал у монархга тегишлиликни билдирар эди. Чунки, “фуқаро тобедан фарқли ўлароқ сайлов ҳуқуқига эга бўлган. Ҳозирги пайтда тегишлилик атамаси ишлатилса ҳам одатда у “фуқаролик” атамаси билан бир хил маънода ишлатил- моқда. Масалан, Буюк Британияда, бир қатор монархияларда эса (масалан, Белгия, Испания. Нидерландияда) бу атама Конституция ва қонунчиликда расман “фуқаролик” атамаси билан алмаштирилган [1. Б. 119]. 1948 йилда БМТ томонидан қабул қилинган Инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги Умумжаҳон Декларациясига [2] биноан, ҳар бир киши табиий, ажралмас, дахлсиз ҳуқуқ ва эркинликларга эга. Юқорида таъкидлаганимиздек, фуқаролик – Конституциявий институт ҳисобланади. Унинг асослари Конституцияда бeлгиланган. Конституциянинг VI боби “Фуқаролик” дeб номланган. Ўзбeкистон Рeспубликасининг бутун ҳудудида ягона фуқаролик ўрнатилади. 286 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415 Ўзбeкистон Рeспубликасининг фуқаролиги, унга қандай асосларда эга бўлганликдан қатъи назар, ҳамма учун тeнгдир. Қорақалпоғистон Рeспубликасининг фуқароси, айни вақтда, Ўзбeкистон Рeспубликасининг фуқароси ҳисобланади” (Конституциянинг 21-моддаси). Фикримизча, фуқароликнинг асосий белгилари қуйидагилардан иборат: 1. фуқароларнинг ҳуқуқий мақоми; 2. тегишли нормаларга мувофиқ шахс билан давлатнинг ҳуқуқий муносабати; 3. фуқаро ва давлат ўртасида ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг пайдо бўлиши. Мазкур ҳуқуқий алоқа инсоннинг туғилганида юзага келиб, унинг бутун умри давомида сақланиб қолади. Ушбу боғлиқлик инсоннинг туғилган ва яшаётган ҳудуд билан чекланмай, давлат ташқарисида ҳам ўз кучини йўқотмайди. Масалан, фуқаро мамлакат ташқарисида бўлганида ҳам ўзи мансуб бўлган давлат ҳимоясида бўлади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 22-моддасига биноан Ўзбекистон Республикаси ўз ҳудудида ҳам, унинг ташқарисида ҳам ўз фуқароларини ҳуқуқий ҳимоя қилиш ва уларга ҳомийлик кўрсатишни кафолатлайди. Ўзбекистон ўз фуқароларининг давлат ҳудудидан ташқарида бўла туриб, Ўзб