Внешняя политика Турции и взаимоотношения с Китаем (VI-VIII вв.)

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада VI–VIII асрларда Турк хоқонлигининг қандай Турк хоқонлиги, ва қайси ҳудудларда вужудга келиши, Турк хоқонлигининг Шарқий Турк хоқонлиги, ташқи сиёсати ва айниқса Хитой билан аълоқалари Ғарбий Турк хоқонлиги, батафсил ёритиб берилган. Бундан ташқари Турк хоқон- Иккинчи ёки Кўк Турк хоқонлиги, ларининг қайсилари даврида Хитойликлар устидан ҳукм- Бумин, ронлик мавкеида бўлганлиги ва аълоқаларнинг гуллаб Истами, яшнаганлиги тўғрисидаги маълумотлар ҳам атрофлича Муғанхон, ёритиб берилган. Тан империяси, Чжоу сулоласи, Суй сулоласи. 1 independent applicant, Andijan State University, Andijan, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415 Внешняя политика Турецкого ханства и его отношения с Китаем (VI–VIII вв.) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье подробно освещается, как и в каких областях Турецкое ханство, зародилось Турецкое ханство в VI–VIII веках, внешняя Восточно-Турецкое политика Турецкого ханства и его отношения с Китаем, в ханство, частности. Кроме того, всесторонне освещалась Западно-Турецкое ханство, Второе или Синее информация о рождении турецких хаканов в период их Турецкое ханство, правления над китайцами и в расцвете интеллигенции. Бумин, Истами, Муганхон, империя Тан, династия Чжоу, династия Суй. I минг йиллик бошларида Евроосиё кенгликларида ва Ўрта Осиё ёнбағир-ларида аста-секин этник ва сиёсий ўзгаришлар даври бошланди. Ижтимоий, ҳудудий сиёсий жараёнларнинг тезлашиши оқибатида 1 минг йилликнинг 2-ярмида Турк қабилаларининг Жанубий Сибир, Марказий Осиё ва Ўрта Осиё, Волга бўйлари ва Шимолий Кавказда йирик ва қудратли Турк ҳоқонлиги тузилди. Бундай катта давлатни барпо қилиниши кўчманчиларда янги ижтимоий бирлик шакллани-шига олиб келди. Бу Евроосиё дашларидаги аҳолининг туркийлашув жараёни эди. Албатта, шундай катта ҳудудни босиб олиш ва бу ҳудудларни ўз қўл остида бирлаштириб туриш учун жуда ҳам тадбирли ҳоқон, йўлбошчи ва катта аскарий қувват талаб қилинарди. Шунинг учун янги ҳудудларни босиб олиш осон бўлиши ва давлат қудратини ошириш учун ана шундай тадбирли ҳоқонлардан Бумин ва Истами бирданига 2 жабҳада уруш олиб борган. Шарқий жабҳада Бумин (551–552) ва унинг ўғли Қора Иссиқхон (552–553) вафотидан сўнг асосий урушлар даври, яьни Муғанхон (553–572) даври бошланди. Муғанхон Марказий Осиё ва Жанубий Сибир-даги ҳукмронлигини мустаҳкамлаб олгач, Шимоли-Ғарбий Манжуриядаги кидан-ларни ва Енисейдаги турк тилли қирғизларни бўйсундирди. Шимолий Ци ва Шимолий Чжоу расман туркларннг бождорига айлантирилди. Бу тобелик айниқса Муғанхоннинг вориси Арслон Тўбахон (572–581) даврида кучайди. Шунинг учун Тўбахон яқинларига мағрурланиб “Токи Шимолдаги икки бола (Чжоу ва Ци) боқиб турар экан биз муҳтожликдан қўркмаймиз”-дерди. Бу даврда хатто Хитой подшоларининг тақдири турк ҳоқонлари қарорларига боғлиқ бўлиб қолган эди. Масалан, 576 йилда Чжоу давлати Цига бостириб кирди. Туркийлар эса Чжоунинг кучайиб кетишини олдини олиб мағлуб Ун давлатининг томонида туриб 578 йилда Чжоу қўшинини қириб ташлади. 580 йилда сулҳ тузилди. Шу йили Шарқдаги Турклар давлати қудратининг чўққига чиққан йили бўлган. Ҳоқонликнинг Истами бошқараётган ғарбдаги юришлари бундан ҳам зафарли юришларга бой бўлди. 555 йилдаёқ унинг қўшини орол денгизигача етиб борди. Бинобарин Фирдавсий Турк салтанатининг чегараларини қуйидагича таьрифлаган эди: “Чиндан Жайҳунгача, Чочнинг нариги томонидан Гулзариунгача (Сирдаре)”. ¹ 148 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415 Шундай катта ҳудудга эга бўлган улкан давлат аввал бошидан Хитой билан алоқаларни мустаҳкам ўрнатган эди. Шимолий Хитойда янги уруш авжида бўлган пайтда Шарқий Вей ҳукмдори Гао Хуан Жужан хони Анахуан ва Тогон шохи Куалйуй билан иттифокда Ғарбий Вей империясига ҳужум қилиб, рақиби Йуйвин Тайни сиқиб кўйдилар. Ғарбий Вейнинг императори Венди ўзига тарафдорларни излайди ва дўстлик муносабатларини ўрнатиш ниятида 545 йилда Ан Нотанпо деган кимсани турк ҳоқони Бумин ҳузурига йўллайди. Урклар қароргоҳига етиб келган бу вакилни яхши кайфият билан кутиб олишади. Бу турклар қароргоҳига келган биринчи чет давлат вакили эди. Бу элчилик Турк давлатининг Ғарбий Вей ва унинг ворислари бўлмиш Бей Чжоуларнинг Шимоли- Шарқий Хитойга қарши курашда иттифоқдош сифатида чорак асрлик сиёсатини бошлаб берди. Улар билан иттифоқчилик аввал ўзлари тобе бўлган жужанлардан халос бўлишга ва уларни тор-мор қилишга ёрдам берган. Турк ҳоқони Бумин Венди билан музокарасини давом эттириб 551 йилнинг ёзида Хитой маликаси Чаннани хотинликка олди. Бу унинг даштдаги кўчманчилар орасидаги обрўсини кўтариб юборди. Жужанларни қирғин қилишдаги хизматлари учун турклар Ғарбий Вей империяси билан 556 йилнинг ўзидаёк хисоб-китоб килдилар. Шу билан бирга уларнинг бирлашган қўшинлари Тогонга бостириб кирдилар, унинг аҳолиси эса Найман тоғларида паноҳ топишга мажбур бўлдилар. Йуйвин Тайнинг ўғли Йуйвин Цзю муваффаққиятлардан илҳомланиб наслийлик удумини четга с