Режим и учет рабочего времени и порядок его установления

Аннотация

Калит сўзлар: Мақола иш вақти режими ва иш вақтини ҳисобга олишни меҳнат қонунчилиги, ҳуқуқий тартибга солиниши масалаларини тадқиқ қилишга меҳнат муносабатлари, қаратилган бўлиб, мазкур мақолада иш вақти режимининг ходимлар, хилма-хиллиги, ходимлар ва иш берувчиларнинг манфаат- иш вақти режими, мослашувчан иш вақти, лари, шунингдек, бошқа кўплаб ҳолатларни ҳисобга олган смена, ҳолда, корхоналар иш вақти режимларининг турли хил қисқартирилган иш вақти, вариантларни бир-биридан фарқли жиҳатлари хорижий иш ҳафтаси. мамлакатлар тажрибаси асосида таҳлил қилинган. 1 Head of the department of Private Law, Specialized Branch of Tashkent State University of Law, Tashkent, Uzbekistan. E-mail: dilfuza.abdullayeva@yandex.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415 Режим и учет рабочего времени и порядок его установления АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются вопросы правового трудовое право, регулирования режима рабочего времени и учета рабочего трудовые отношения, времени, разнообразия режима рабочего времени, сотрудники, интересов работников и работодателей, а также многих режим рабочего времени, гибкое рабочее время, других обстоятельств, анализируются различные варианты смена, режимов рабочего времени предприятий на основе опыта сокращенное рабочее зарубежных стран. время, рабочая неделя. Корхоналарда иш вақти режимининг тўғри танланиши ва қўлланилиши катта амалий аҳамиятга эга. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 120-моддасига мувофиқ иш вақти режими кундалик иш вақтининг (сменанинг) муддати, ишнинг бошланиш ва тугаш вақти, ишдаги танаффуслар вақти, сутка давомидаги сменалар сони, иш кунлари ҳамда ишланмайдиган кунларнинг навбат билан алмашиниши, ходимларнинг сменадан сменага ўтиш тартиби тушунилади. Ушбу модданинг камчилиги шундан иборатки, унда иш ҳафтасининг турлари иш вақти режими таркибига киритилмаган. Бошқа айрим хорижий давлатларда, хусусан, Россия Федерацияси Меҳнат кодекси (100-модда) ва Қозоғистон Республикаси Меҳнат кодекси (100-модда)да иш ҳафтасининг турлари иш вақти режими тушунчаси мазмунини ташкил этади. Шунингдек, баъзи мамлакатлар меҳнат қонунчилигида (Россия Федерацияси) иш вақти режимининг тушунчасига айрим тоифадаги ходимлар учун нормаланмаган иш кунида ишлаш ҳам киритилган. Шу сабабли ушбу таркибий қисмларни миллий меҳнат қонунчиликда иш вақти режими тушунчаси мазмунига киритиш имкониятлари кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир. Хорижий мамлакатларда беш кун ишланадиган иш ҳафтаси асосий иш ҳафтаси сифатида тобора кенг қўлланилмоқда. Хусусан, Қозоғистон Республикаси- нинг янги таҳрирда қабул қилинган Меҳнат кодексида (2016 йил) умумий қоидага кўра ходимлар учун беш кун ишланадиган иш ҳафтаси ўрнатилади, меҳнат шартлари ва ишлаб чиқариш тусига кўра ушбу иш ҳафтасини ўрнатиш мумкин бўлмаган тақдирдагина олти кунлик иш ҳафтаси белгиланади. Мазкур қоида иш вақти режимига оид илғор қоида ҳисобланиб, миллий қонунчиликда ҳам уни мустаҳкамлаш зарур. Иш вақти режимини белгилаш тартиби бўйича нормалар таҳлили шуни кўрсатадики, улар бир-биридан катта фарқ қилмайди. Хусусан, иш вақти режими ички меҳнат тартиби қоидалари, жамоа келишувлари ва жамоа шартномалари, шунингдек меҳнат шартномалари орқали белгиланади (Ўзбекистон, Қозоғистон, Тожикистон, Россия Федерацияси). Хорижий давлатлар қонунчилигида сўнгги ўн йилликлар мобайнида турли хил мобил иш вақти режимлари қонунийлаштирилди, бу нафақат давлатнинг меҳнат шароитларини яхшилаш бўйича ғамхўрлиги, балки ишсизлик муаммо- ларини, аёллар ва ёшлар орасида ҳал қилишнинг энг муҳим кафолати бўлди. Хусусан, Франция, Германия, АҚШ каби давлатларда “қисмларга бўлинган иш куни”, 226 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415 “мослашувчан иш вақти режими”, “ихчамлаштирилган иш ҳафтаси”, “чақирув бўйича ишлаш”, “вахта усулидаги иш вақти режими”, “уй хизматчилари иш вақти режими” каби ностандарт иш вақти режимидан фойдаланиш кенг қўлланилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексида ва бошқа қонун ҳужжатларида иш вақти режимига оид қоидалар яхши ишлаб чиқилмаган. Шу сабабли Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодексига “сменали иш вақти режими”, “мослашувчан иш вақти режими”, “иш куни (смена) қисмларга бўлинган иш вақти режими” каби иш вақти режимнинг турларини киритиш лозим. Таъкидлаш лозимки, иш вақти режимининг бундай турлари ҳуқуқ тизимимиз ўхшаш бўлган мамлакатлар (Қозоғистон, Тожикистон) қонунчилигига яқин йиллар ичида кириб келди. Шунингдек, иш вақти соҳасидаги глобал тенденциялардан бири иш вақти режимини индивидуаллаштириш ва персоналлаштиришдан иборат бўлиб, ушбу амалиётни кенг татбиқ этилиши ходимларга замонавий ишлаб чиқаришнинг муҳим шарти ҳисобланади. Меҳнат қонунчилигида иш вақти режими маълум бир календар даврида (кун, ҳафта, ой ва бошқалар) ходимлар учун белгиланган иш вақтининг тақсимланишини англатади. Иш вақти режимининг тушунчаси қуйидаги таркибий элементларни ўз ичига олади: кундалик иш в