История термезского речного порта

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола Термиз дарё бандаргоҳининг ривожланиш Паттакесар кечуви, тарихи ҳақида бўлиб, мақолада асосий эътибор XX асрнинг дарё порти, 20–50 йилларида барпо этилган айнан ҳозирги Термиз дарё пристан, порти, унинг мамлакат ҳаётида тутган ўрни тарихий Амударё флотилияси, Ўрта Осиё кемачилик манбалар асосида таҳлил қилинган. Шу билан биргаликда (пароходчилик) дарё порти фаолияти, унинг йилма-йил модернизация бошқармаси, қилиниши сабаб кенгайиб бориши, порт хизматчилари Термиз дарё порти. ва ишчиларининг ижтимоий аҳволи тўғрисидаги маълумот- лар ҳам ёритилган. 1 Termez State University. Termez, Uzbekistan. E-mail: ulmas@tersu.uz. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 История термезского речного порта АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная статья посвящена истории развития Термезского переправа Паттакесар, речного порта, основным направлением которой является речной порт, анализ деятельности нынешнего Термезского речного пристань, порта, построенного в 20–50-х годах ХХ века, и его роли в Амударьинская флотилия, Среднеазиатское жизни населения, страны на основе исторических управление пароходства, источников. При этом предоставлена информация о речной порт Термеза. деятельности речного порта, его расширении за счет ежегодной модернизации, социальном статусе служащих и рабочих порта. КИРИШ ВА ДОЛЗАРБЛИГИ Сув транспортида табиий сув йўллари, бандаргоҳлар – порт ва пристанлардан фойдаланилади. Шунинг учун сув йўлининг йўналиши кўпинча зарурий йўналишларга тўғри келавермайди. Унга ёқилғи кўп сарфланмайди ва катта ҳажмли юкларни ҳам ташийверади. Марказий Осиё транспорт тизимида сув транспорти ҳам ўзига хос аҳамиятга эга. Мамлакатимизда сув транспорти асосан Амударё, қисман Сирдарё кемачилигидан иборатдир. Бу сув транспортида мамлакатимизда ягона бўлган Термиз дарё портинингўрни муҳим саналади. Ушбу мақолада мамлакатимиздаги Термиз бандаргоҳининг қадимдан ривожланиш тарихи, Термизга Амударё флотиясининг кириб келиши ва унинг негизида кейинчалик шаклланган кемачилик бошқармалари ҳамда Термиз дарё юк портитарихини илмий таҳлил қилишни лозим топдик. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛИШ ДАРАЖАСИ Мақолада умумий қабул қилинган методлар – хронологик кетма-кетлик, тарихий-таҳлил, қиёсий-мантиқий таҳлилтамойиллари асосида амалга оширилди. Унда қисқача Амударё сув йўлидаги Термиз дарё портининг шаклланиш тарихи хусусида сўз юритилади. Ушбумавзуга оид маълумотларни С. Турсунов, Э. Қобилов, Х. Хидиров, Ш. Алламуратовларнинг бир қатор китоб, монография ва мақолаларида, шунингдек, архив ҳужжатлари материалларида учратамиз. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Юк ва йўловчиларни манзилга етказишда дарё транспортидан фойдаланиш қадимдан маълум. Энг қадимги даврлардан Месопотамия, Миср, Юнонистон, Хитой ва Яқин Шарқда эшкакли ва ҳатто, елканли кемалар ишлатилган. Хусусан, Марказий Осиёда Амударё ва Сирдарё дарёлари бўйлаб ҳам қадимдан кемачилик ва у орқали сув йўлларидан фойдаланиш тараққий этган [1, 2]. Марказий Осиёда қадимги даврдан то бугунги кунгача савдо-алоқа тизимида сув йўллари катта аҳамиятга эгадир. Минтақанинг ички ва ташқи алоқаларида муҳим ўрин тутган Амударё сув йўли, авваламбор, дарёларда кечувлар ва бандаргоҳларнинг пайдо бўлиши эволюцион тарзда ривожланиб келган. Жумладан, Термиз бандаргоҳининг шаклланиши антик даврлардан бошланиб, ҳозирги кунга қадар ундан фойдаланиб келинмоқда. Ҳозирги кунда Термиз дарё порти Амударёнинг юқори оқимидиги Термиз шаҳрида, Сурхондарё 444 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 дарёсининг Амударёга қуйилиш жойининг ўнг қирғоғида (аввалги Паттакесар) жойлашган [3. Б. 389]. Бандаргоҳ жойлашган Паттакесар кечуви Бухоро амирлигининг Шарқ давлатлари билан Амударё сув йўли орқали олиб борган савдо алоқаларида муҳим ўринга эга эди. Ушбу Паттакесар кечуви – Термизнинг Амударё қирғоғига туташган, Бухоро амирлигининг Афғонистон билан чегара чизиғидаги савдо-иқтисодий жиҳатдан қулай бўлган стратегик худуд бўлиб, биринчидан, Паттакесар Самарқанддан Қобул ва Ҳиндистонга борадиган асосий савдо йўлидаги муҳим кечув жойи; иккинчидан, Паттакесар нафақат асосий савдо маркази, балки Россия империясининг Бухоро амирлигидаги Афғонистон билан чегара чизиғидаги муҳим ҳарбий – стратегик манзили бўлган [4, 5]. Шунинг учун ҳам Россия империяси ўзининг буюк стратегик мақсадларини амалга ошириш,Ўрта Осиёнинг ички ҳудудларига кириб бориш,Афғонистон ва Ҳиндистон бозорини забт этиш, қуруқлик йўллари билан бир қаторда сув йўллари ва ундаги кечувлар ҳамда бандаргоҳларга алоҳида эътибор қаратишган. Сабаби Россиядан келтирилган товарларнинг бир қисми дарё орқали Термиз (Паттакесар)дан Афғонистонга етказилган [6]. Россия империяси Бухоро амирлиги устидан ўз протекторатини ўрнатгандан сўнгАмударёда ўз манфаатлари устунлигини таъминлаш чораларини кўрди. Айниқса, Россия империяси билан Бухоро амирлиги ўртасида 1873 йил 28 сентябрда тузилган шартномадан кейин унга эътибор янада ортди. Маълумки, шартн