7 IPO И SPO В ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА: ДОСТИЖЕНИЯ, ПРОБЛЕМЫ И ВЫВОДЫ

Аннотация

This research paper analyzes the current state of financing of joint-stock companies through IPO and sale of shares through SPO. In the economic history of Uzbekistan, a total of 7 public placements (IPO/ SPO) results, achievements and problems in this regard are presented. Appropriate conclusions were made on the topic, suggestions were made. Keywords: IPO, SPO, joint stock company, corporation, equity financing, share issue, share capital, stock market, share quotation, privatization, private investors, dividends. 7 IPO И SPO В ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА: ДОСТИЖЕНИЯ, ПРОБЛЕМЫ И ВЫВОДЫ Аннотация. В статье анализируется современное состояние финансирования акционерных обществ посредством IPO и продажи акций посредством SPO. В экономической истории Узбекистана представлены итоги 7 публичных размещений (IPO/SPO), достижения и проблемы в этом отношении. По теме сделаны соответствующие выводы, внесены предложения. Ключевые слова: IPO, SPO, акционерное общество, корпорация, долевое финансирование, эмиссия акций, акционерный капитал, фондовый рынок, котировка акций, приватизация, частные инвесторы, дивиденды. 4 30-Sentabr, 2024-Yil Кўпчилик иқтисодчилар томонидан IPOга акциядорлик жамиятларини молиялаштиришнинг замонавий механизми сифатида қаралади. Шунингдек, айрим иқтисодчи олимлар томонидан IPOнинг салбий томонлари ҳам мавжудлиги алоҳида таъкидланган. Масалан, қимматли қоғозлар бозори ривожланиши борасида чуқур тадқиқотлар олиб борган маҳаллий иқтисодчи олим И.Л.Бутиковга (2012) кўра: «Акцияларни чиқариш ҳамда реклама кампаниясининг ўтказилиши корхонани нафақат профессионал инвесторлар доирасида, балки аҳолининг катта қисми ўртасида ҳам танилишини оширади. Кўпчилик компаниялар учун IPO лойиҳаларини амалга ошириш нафақат молиявий ресурсларни жалб қилишни, балки, биринчи галда оммавийлашув мақсадини кўзлайди. Бу эса ўз навбатида кейинчалик анча йирик молиявий маблағларни жалб қилишга ёрдам беради». Корпоратив молия тараққиёти борасида тадқиқотлар олиб бораётган маҳаллий иқтисодчи олим С.Э.Элмирзаевга (2019) кўра: «Акцияларни очиқ обуна тартибида жойлаштириш нисбатан юқори миқдордаги харажатларни, кўп вақтни талаб қилсада катта миқдордаги капитални ҳам жалб қилиш имконини беради». Хорижий иқтисодчилар Н.Р.Дилеша ҳамда А.Л.Пиэрре (2019) томонидан «Макроиқтисодий омилларнинг IPOга таъсири» борасида тадқиқотлар олиб борилган. Ҳозирги шароитда Россияда акциядорлик капитали бозори ривожланиши борасида тадқиқот олиб борган А.А.Абгарянга (2015) кўра «IPO орқали компаниянинг инвесторлар учун шаффофлиги ҳамда инвестицион жозибадорлиги ошади. Бундан ташқари, узоқ муддатли молиялаштириш манбасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади, фонд бозорида жойлаштирадиган қимматли қоғозларининг ликвидлиги ошади, молиялаштиришнинг муқобил манбаи шаклланади». Россия компаниялари рақобатбардошлигига IPOнинг таъсири борасида тадқиқот олиб борган хорижий иқтисодчи олим Л.А.Борлакованинг (2013) фикрига кўра: «Аммо, ҳали IPOга тайёр бўлмасдан туриб уни амалга ошириш ёки менежментнинг нотўғри қарори IPOни муваффақиятсиз бўлишига олиб келади. Ҳатто, IPOни амалга ошириш учун тайёр, «етилган» компаниялар ҳам иқтисодиётнинг циклик ривожланишини ҳисобга олишлари шарт. Рецессия ва депрессия пайтида IPOнинг амалга оширилиши муваффақиятсизликка сабаб бўлади. Иқтисодий циклнинг юқори фазасида IPOлар самарали амалга оширилади. Кичик ва ўрта корхоналарнинг IPOни амалга оширишлари тавсия этилмайди. Бу эса биринчидан, уларнинг ташкилий-ҳуқуқий шакли, иккинчидан эса транзакцион харажатларнинг юқорилиги билан изоҳланади». 5 30-Sentabr, 2024-Yil Бизнингча, IPO орқали инвесторларнинг кенг гуруҳи корпорация ҳақида тегишли ахборотга эга бўладилар, натижада корпорацияни молиялаштиришнинг манбалари кўпаяди ва қарз капиталига йўналтирилган харажатлар қисқаради. IPOнинг оммавий эмиссия ҳамда маъмурий харажатларни қоплаши билан бирга, корпорацияга йирик миқдордаги акциядорлик капитали жалб этилишини таъминлаши ҳам унинг афзалликларидан ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 январдаги «Тадбиркорлик мақсадларида фойдаланиш учун давлат мулки объектларини сотишни жадаллаштириш ва унинг тартиб-таомилларини янада соддалаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ- 4933-сонли фармони ижросини таъминлаш ҳамда давлат мулки объектларини тасарруф этиш бўйича халқаро амалиётда кенг қўлланиладиган шаклларни жорий этиш ва аҳолининг кенг қатламини фонд бозорига жалб қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 10.05.2017 йилда 268-сонли «Фонд биржасида акцияларни оммавий таклифини ўтказишни ташкил этиш тўғрисида» тегишли қарори қабул қилинди. Мазкур қарорда акциялари бирламчи (IPO) ва иккиламчи (SPO) оммавий таклифи асосида сотиладиган акциядорлик жамиятларининг рўйхати ҳам белгилаб берилди. Таҳлиллардан хулоса қилиш мумкинки, «Кварц» АЖ республикамизда биринчи бўлиб ўз акцияларини IPO тарзида жойлаштирди. Натижада жамият қўшимча 7523,81 млн. сўмлик айланма маблағга ва давлат улушининг камайиши ҳисобига 3305 нафар янги акциядорга эга бў