Влияние и последствия развития Центральных Ферганских пустынь на экологию региона

Аннотация

Ключевые слова: Во второй половине двадцатого века монокультура Язяван, хлопка в СССР привела к освоению целинных и пахотных Пап, земель и развитию хлопководства, создав новые сети Минбулак, водоснабжения. Были раскопаны несколько водохранилищ Улугнор, Большой Ферганский и каналов. Примеры включают Большой Ферганский канал канал, (1939 г.) и Большой Андижанский канал (1965 г.). Для Бутифос, снабжения этих сетей водоснабжения использовалась вода Аральская трагедия, Сырдарьи. В результате в 60–70-е годы ХХ века уровень компания по спасению воды в реке снизился, и со временем Аральское море Арала. перестало снабжаться водой. Такая ситуация наблюдалась и в Амударье, в результате чего объем воды Аральского моря уменьшался из года в год и стал глобальной проблемой. В данной статье обсуждаются экологические проблемы, вызванные монокультурами хлопка в Советском Союзе во второй половине двадцатого века, вызванными освоением засушливых и пахотных земель. Mustabid sovet tuzumi dastlabki kunlaridan aylantirish uchun kommunizmga sakrab o‘tish, kommunizmga jadal yurish, kommunistik jamiyat qurilishini jadallashtirish kabi shiorlarni amalga oshirdilar. 1985-yil aprelidan esa boshlangan so‘nggi qayta qurish ham yuqoridagi shiorlarning davomi bolib, kommunistik mafkuraga xizmat qildi. Bu shiorlar davrida million-million paxta xom ashyosini yaratuvchisi paxtakor dehqonning ma’naviy va moddiy manfaatlari cheklab qo‘yildi. Chunki, 1917-yil oktabr to‘ntarishidan keyin vujudga kelgan siyosiy va noiqtisodiy xo‘jalik yuritishning shakl va uslublari qariyb 74 yil davom etdi. Markazning iqtisodiy javhadagi o‘zboshimchaligi urush yillarida e’tiborsiz qolgan o‘zbek qishloqlariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan edi. Chunki urush davrida imkon darajada qishloqdan (oziq-ovqat, xomashyo, ishchi kuchlari va h.k.)olindi, lekin qishloqqa esa hech narsa berilmadi. Oqibatda qishloq xo‘jaligi sovet agrar siyosatining tobora yangi-yangi zararli illatlari o‘zini namoyon qila boshladi. Stalin mamuriyati kommunizmga jadal yurishdan iborat xayoliy rejalarini ro‘yobga chiqarish maqsadida odatdagidek qishloqda mamuriy tazyiq o‘tkazishga zo‘r berdi. Jamoa va davlat xo‘jaliklaridan davlatga mahsulot yetkazib berishni keskin oshirish talab qilindi, bunda xo‘jalik imkoniyatlaridan emas, balki davlat ehtiyojlaridan kelib chiqildi. Qishloq xo‘jaligini yuksaltirish uchun yirik kapital mablag‘lar talab qilinardi. Biroq ular yetarlicha berilmas edi. Urushdan keyingi davrda O‘zbekistonning agrar ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun umumiy mablag‘lar hajmining bor-yogi 7% ajratildi. Davlatning jamoa xo‘jaliklariga yordami asosan texnika yetkazib berishdan iborat boldi, bu texnika esa MTSlar tassarufida 176 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 edi. Shu bilan birga jamoa xo‘jaliklari mahsulotlariga belgilangan xarid narxlari urushdan oldin qanday bo‘lsa, shundayligicha saqlanib qoldi, vaxolanki, dehqonxo‘jaliklari oladigan sanoat mahsulotlarining narxlari esa 20 baravar ortdi. Natijada davlat qishloq xo‘jalik mahsulotlarini deyarli tekinga oladigan boldi. O‘zbekiston rahbariyati qishloq iqtisodiyotini har tomonlama rivojlantirishdan manfaatdor edi, shuning uchun ham paxta yetishtirish bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligining boshqa tarmoqlarini ma’lum darajada bir xil qiymatga ega bo‘lgan resurslar bilan ta’minlashga intildi. Xususan, respublika aholisining moddiy ahvolini yaxshilashga yordam beradigan oziq- ovqat ekinlarini ma’lum miqdorda yetishtirisha e’tibor berildi. Biroq bu hol markazning paxta yakkahokimligini kengaytirishga qaratilgan imperiyacha yo‘liga zid keladi. 1947-yilda O‘zbekistonning maxsus xodimlari Moskva mahalliy vazifalar foydasiga umumdavlat manfaatlarini unutib qo‘yishda aybladi. Markazning deriktiv yo‘lyoriqlariga muvofiq ustunlik faqat paxtachilikka qaratildi. Shuningdek belgilangan rejani bajarish yo‘lida milliy rahbarlarga va busiz ham paxtazorlarda og‘ir mehnat qilayotgan qishloq mehnatkashlariga nisbatan jazo tazyiqlari kuchaytirildi. Natijada 1952-yilda Ozbekiston davlatga 2 mln. 367 ming t. paxta topshirdi, bu 1940-yildagiga nisbatan deyarli ikki baravar ko‘p edi. Biroq bu o‘sishga agrar ishlab chiqarishni rivojlantirishdagi obyektiv sog‘lom jarayonlar tufayli emas, balki o‘zbek dehqonlarini ayovsiz ishlatish hisobiga erishildi. Paxta yakkahokimligini mustahkamlashga qaratilgan bu imperiyacha siyosat respublika qishloq xo‘jaligining umumiy ahvoliga jiddiy tasir ko‘rsatdi. Masalan, 50- yillarning boshlarida O‘zbekiston ekin maydonlarni urushdan oldingi darajasiga yetkazib bo‘lmadi. Don ekinlari yalpi hosili 1940 yildagi 615.1 ming t.dan 443 ming t.ga, uzum 1302 ming t.dan 840ming .t.ga, poliz ekinlari 331.9 ming t.dan 153 ming t.ga tushib qoldi. Ayni vaqtda sabzavodlar hosildorligi gektariga 152 t. dan 73 t. ga, poliz mahsulotlari 84 t.dan 66 t. ga tushib qoldi. XX-asr 40-yillaridan boshlab Markaziy Farg‘ona cho‘llari o‘zlashtirilishi boshlandi. Urush tugagach paxta ya