О жертвах аграрного строительства или политических отделениях под МТС

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада мавзу тарихшунослиги материалларига аграр қурилиш, таянган ҳолда Ўзбекистонда аграр қурилиш муаммолари ва пахта яккаҳокимлиги, МТСлар қошидаги сиёсий бўлимлар фаолияти таҳлил маҳбус, этилган. “синфий зараркунанда”, “қулоқларни синф сифатида тугатиш” сиёсати, сиёсий бўлимлар, сиёсий бўлим бошлиқлари тақдири. 1 Senior lecturer, Andijan State University. Andijan, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 О жертвах аграрного строительства или политических отделениях под МТС АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье на основе тематического историографического аграрное строительство, материала анализируются вопросы аграрного строительства монокультура хлопка, в Узбекистане и деятельность политотделов при МТС. заключенный, «классовый вредитель», политика «ликвидации кулачества как класса», политотделы, судьба начальников политотделов. Совет аграр сиёсати Ўзбекистонни мустамлака асоратида сақлашдан иборат умумий йўлни қатъий амалга ошириб келган. Қишлоқни қайта қуриш йўлида ер давлат мулкига айлантирилди ва у хўжалик юритишнинг шундай тизими аграр соҳа мажмуини марказнинг танҳо ўзи бошқаришини таъминлаб берди. 1931 йилнинг охирига бориб, анъанавий ишлаб чиқариш ўрнига колхоз-кооператив мулкига асосланган янги муносабатлар вужудга келди. Коллектив хўжалик қишлоқда ишлаб чиқаришнинг ягона ҳукмрон шакли бўлиб қолди ва у давлат бошқаруви механизмининг узвий қисмига айланди. Биринчи беш йиллик (1928–1932 йй.) пировардида қишлоқ хўжалиги ҳақиқатда хароб аҳволда эди. Шу тариқа янгитдан ташкил топаётган колхоз ва совхозлар асосий пахта етиштирувчи хўжаликлар мақомига ўтказилди. 1929–1930 йиллари Ўзбекистонда бир неча янги пахтачилик совхозлари тузилди. Жумладан, Тошкент областида “Жун”, I, II, III, “Боёвут” совхозлари, Деновда “Хазорбоғ”, Учқўрғонда “Норин”, Избосканда 8 – совхозлар ташкил этилди. Шу йиллари пахта хом-ашёси етказиб беришга мақсадлаштирилган совхозлар сони ортиб борди. Бироқ улар хали кичик хўжаликлар бўлиб, ишлаб чиқариш қудрати етарли даражада мустаҳкам эмас, ишчиларнинг кўпчилиги мавсумий эди. 1930 йили ташкил қилинган янги пахтачилик совхозларидан бири “Савай” бўлди*. Ўзбек қишлоғида янги совхоз ва МТСлар қишлоқда “колхозлар ва деҳқон хўжаликларига ёрдам маркази”га айланди [10. Б. 29–30]. Ўз навбатида, ВКП(б) Марказий Комитети 1933 йил январь пленумининг қишлоқ хўжалигига раҳбарликни барқарорлаштириш мақсадида МТСлар қошида ва совхозларда сиёсий бўлимлар ташкил этиш ҳақидаги қарори колхозларни ташкилий-хўжалик жиҳатдан мустаҳкамлашда муҳим омил бўлди. Сиёсий бўлимлар колхоз ишлаб чиқаришини юксалтириш йўлларини қидирди, меҳнат интизомини мустаҳкамлаш, эгасизликка қарши кураш, колхоз ва совхозларни маҳкамлаш ҳамда “қулоқлар” ва ёт унсурлардан тозалашга сафарбар этилди. Республикада ишлаб чиқаришни юксалтириш соҳасида иттифоқ томонидан кўрилган барча чора-тадбирлар фақат империяча манфаатларни кўзда тутган ҳолда амалга оширилди,Ўзбекистонни ёппасига пахта майдонига айлантириш имконини берди. Асоратга солинган қишлоқ меҳнаткашлари ҳаддан ташқари ошириб юборилган режа топшириқларини бажариш учун кунни тунга, тунни кунга улаб, колхоз ва совхоз далаларида меҳнат қилишга мажбур қилиндилар. Айниқса, ҳосил 163 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 йиғим-терими қаттиқ назорат остига олинар эди: ҳужжат билан асосланган сабабсиз ишга чиқмай қўйиш ёки эҳтиётсизлик оқибатида терилаётган пахтага шикаст етказишга сабаб бўлган кишилар “синфий зараркунанда” сифатида узоқ муддатга аҳлоқ тузатиш – меҳнат лагерларига қамалар эди. Ана шундай шарт-шароитларда жазо муддатини Дмитлагда ўтаётган маҳбус Жўра Саидов 1938 йил 22 февралда лагерда қамоққа олинади. Бунга сабаб қилиб, унинг маҳбуслар орасида мунтазам равишда аксилинқилобий тарғибот олиб бориши кўрсатилган. Масалан, унинг маҳбуслар орасида: “Коммунистлар еримизни, барча мол-мулкларимизни тортиб олишди... эркинликда ҳам, лагерда ҳам бизларга зуғум ўтказишмоқда. Ўзлари эса аввалги помешчиклардек яшашмоқдалар. Ҳозирги вақтда колхозларда яшаш жуда ҳам оғир, кўп меҳнат қилинади, оз таъминланади. Чунки колхозчилар маҳсулотни биринчи навбатда давлатга топширишади, ўзлари эса ҳеч вақога эга бўлмай, оч ҳолда кун ўтказишмоқда”, деб айтгани айблов хулосада терговчи Москалёв томонидан қайд этилган [11. Б. 272]. Маъмурий буйруқбозлик тизимининг мустаҳкамланиши давлат монополия- сини кучайтирибгина қолмасдан, пахта якка ҳокимлигининг авж олишига ҳам олиб келди. Сталиннинг пахта мустақиллигига эришиш шиори остида 1933 йилдаёқ Ўзбекистон тайёрлаган қишлоқ хўжалик маҳсулотлари орасида пахта 81,5%ни ташкил этди. Бу кўрсаткич 1937 йилга келиб 93,4%га етказилди [1. С. 101]. “Қулоқ”ларни тугатиш жараёнида МТСлар қошида ташкил этилган сиёсий бўлимлар ҳам аҳамият эътибори билан муҳим роль ўйнадилар. МТСларнинг сиёсий бўлимлари ўз фаолиятининг биринчи йилидаёқ 7700 кишини ёт унсур сифатида колхозлардан чиқарди [3. Б. 227]