Правовой статус и обязанности спецпереселенцев в Узбекистане (30-е годы XX века)

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўзбекистон ССРга сургун қилинган собиқ қулоқлар сургуни, қулоқларнинг ҳуқуқий ҳолати масаласи кўрилган. Махсус махсус манзилгоҳлар, манзилгоҳлар режими ва унинг махсус кўчирилганлар махсус кўчирилганлар, ҳаётига таъсири таҳлил этилган. Келтирилган далиллар ҳуқуқий ҳолат, ОГПУ, махсус манзилгоҳлар тизимининг мажбурий характери ва НКВД, махсус кўчирилганлар ижтимоийлашувида маъмурий ГУЛАГ, тўсиқлар бўлганини кўрсатади. Махсус кўчирилганларнинг комендатура режими. ҳуқуқлари фақат декларатив хусусиятда бўлгани кўрсатилган. Собиқ қулоқларнинг минтақа иқтисодиётини ривожлантиришдаги роли қайд этилган. 1 Doctor of Historical Sciences, Acting Professor of the Department of History of Uzbekistan, Andijan State University, Andijan, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Правовой статус и обязанности спецпереселенцев в Узбекистане (30-е годы XX века) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются проблемы правового положения кулацкая ссылка, бывших кулаков в Узбекской ССР. Анализируется режим спецпоселение, спецпоселения, его влияние на адаптации высланних кулаков. спецпереселенцы, Приводимые факты показывают вынужденный правовой статус, ОГПУ, характер спецпоселенческой системы и существование НКВД, ГУЛАГ, режим значительных административных барьеров к социализации комендатуры. спецпереселенцев. Делается вывод, что права спецпереселенцев носили декларативный характер. Отмечается положительная роль спецпереселенцев в экономике региона-спецпоселения. Совет ҳукуматининг қишлоқ хўжалигини ёппасига коллективлаштириш ва “қулоқларни синф сифатида тугатиш” сиёсати ва амалиёти жараёнида “қулоқ” хўжаликларини сургун қилишнинг дастлабки даврида сургун қилинганларни маъмурий бошқариш, хўжалик жиҳатдан уюштириш, шунингдек, ҳуқуқий ҳолатини белгилаш масаласида ҳам ўта чалкашлик ва тартибсизликлар юз берди. ВКП(б) МК Сиёсий бюросининг 1930 йил 30 январдаги “Ёппасига коллективлаштириш районларида қулоқ хўжаликларини тугатиш тадбирлари тўғрисида”ги қарорида қулоқ қилинганларнинг ҳуқуқий аҳволи масаласи умуман қўйилмаган эди. Қарорда фақатгина сургун қилинаётган оила аъзолари “ўз ихтиёрига кўра ва маҳаллий ижроқўмлар розилиги билан аввалги яшаш жойида вақтинча ёки доимий қолиши мумкинлиги” [1. Б. 127] кўрсатиб ўтилган эди, холос. Амалда эса, ўз оиласидан ажралишни хохловчилар кўпчиликни ташкил қилмади, лекин уларга ҳам маҳаллий ижроқўмлар яшаш жойларида қолишларига розилик бермади. Пировардида қулоқ қилинган оилаларнинг ҳаммаси қариялари, ногиронлари ва ёш гўдаклари билан бирга мажбуран сургун қилинди. 1930 йилларда “қулоқ” сифатида сургун қилинган деҳқон оилалари ОГПУнинг Лагерлар бош бошқармаси (ГУЛАГ) назоратига олиниб, расман “махсус кўчирилганлар” деб номланди. Шу ўринда таъкидлаб ўтиш лозимки, сургун қилинган деҳқон оилалари қонунга кўра суд ҳукми билан эмас, балки маҳаллий ижроия органлари қарори билан сургун қилинди. 1931 йилнинг июлигача сургун қилинган қулоқларнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятлари қонунан аниқ белгиланмади ва тартибга солинмади. Мамлакатнинг чекка ҳудудларига сургун қилинганлар ҳам, округ ва районлар ичида кўчирилганлар ҳам барча фуқаролик ҳуқуқларидан ва имтиёзлардан маҳрум қилиндилар. Махсус посёлкалар жойлашган ўлка (област) ва район ижроқўмлари сургун қилинганлар маъмурий бошқаруви ва ҳуқуқи бўйича ўзларининг муваққат низомларини ишлаб чиқиб, татбиқ этганлар. Махсус кўчирилганлар ҳуқуқий муносабатларда суд қарори билан сургун қилинганларга тенглаштирилган ва бир қатор фуқаролик ҳуқуқларидан маҳрум қилинганлар. Ташкилий жиҳатдан эса махсус кўчирилганлар муддатли сургун қилинганлардан бирмунча фарқ қилган. Чунончи, улар ўз шахсий қобилиятлари 31 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415 ва малакалари бўйича иш билан таъминланган. Яшаш жойини танлаш, турар жойларнинг хусусияти (посёлкаларнинг катта-кичиклиги, хоналардаги шароит, умумий фойдаланиш жойларининг аҳволи ва шу кабилар), машғулот тури ва формалари, тартиб-қоидалар тегишли хўжалик ташкилоти томонидан белгиланган [2. Б. 604]. Махсус кўчирилганлар махсус посёлкаларда шахсий истеъмол предмет- ларидан ташқари барча турдаги мулкка эгалик қилиш ҳуқуқидан маҳрум бўлган. Уларнинг хўжалик-маиший турмушини ташкил этишга мўлжалланган жиҳозлар (барча турар жой бинолари, ёрдамчи бинолар, умумий фойдаланиш жойларидаги буюмлар, ишлаб чиқариш воситалари, меҳнат қуроллари) давлат мулки ҳисобланган. Сургундагиларнинг маиший турмуши билан боғлиқ барча ҳаракатлар ва жараёнлар умумлаштирилган. Жумладан, белгиланган нормадаги озиқ-овқат умумий ошхоналардаги умумий қозондан тарқатилган, ҳаммомлар, кир ювиш жойлари, тиббий пункт ва касалхоналар, мактаблар, клублар, болалар уйлари умумлаштирилган. Бу тартибда шахсий маиший ҳаёт кўринишларини имкон қадар намоён қилмасликка ҳаракат қилинган. Шахсий маиший ҳаёт кўринишлари болаларда хусусий мулкчилик кайфиятини юзага келтиради, деб ҳисобланган [2. Б. 605]. М