Лексические нормы юридического языка

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада юридик лексика, юридик тил қонун ижодкорлиги, терминологияси, бундаги долзарб муаммолар, юридик лексика, матнлардаги баъзи лексик нуқсонлар, таржимачилик расмий иш услуби, соҳасида айрим камчиликлар, ёзма нутқда сўз қўллаш неологизм, ёзма нутқ, принциплари хусусида фикр юритилади. Шунингдек, микротизим, расмий услуб учун ўта муҳим ҳисобланган сўз қўллаш генезис, меъёрлари, матнларда лексема вариантларидан ҳамма учун термин, тушунарли бўлган кўринишини танлаб олиш ва тўғри ёзиш, луғат, юридик тушунча тил қодалари асосида ёритилиши каби номинация. масалаларга ҳам эътибор қаратилган. 1 Associate Professor, Candidate of Philology. Tashkent State University of Law. Tashkent, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 Лексические нормы юридического языка АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассматриваются юридическая лексика, законотворчество, терминология юридического языка, актуальные вопросы, лексика, некоторые лексические недостатки юридических текстов, официально-деловой перевода, принципы использования слов в письменной стиль, неологизм, речи. В нем также уделяется внимание принципам письменная речь, словоупотребления, которые очень важны для микросистема, формального стиля, выбора и правильного написания генезис, вариантов лексем в текстах. термин, словарь, номинация. Янги Ўзбекистоннинг миллий давлатчилиги тарихий тажриба, қадриятлари асосида тараққий этиб, ҳуқуқий демократик давлат қуриш томон жадал бормоқда. Муҳтарам Юртбошимиз алоҳида таъкидлаганидек, жонажон Ўзбекистонимиз мустақил ва суверен давлат сифатида шаклланиб, жаҳон ҳамжамиятидан муносиб ўрин эгаллади, том маънода улкан тараққиёт йўлини босиб ўтди. Бугунги кунда барча жабҳаларда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Ижтимоий- иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий салоҳиятимиз юксалиб, фуқароларимизнинг дунёқараши тобора ўсиб бормоқда (Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 25 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маъруза). Шундай экан, жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш ҳуқуқий демократик жамиятнинг муҳим тамойилларидан бирига айланган. Шундай экан, қонунлар мазмун-моҳиятига кўра адолатли кучга эга бўлиб, халқ учун аниқ, тушунарли бўлмоғи лозим, меъёрий ҳужжатлар тили пухта, равон, аниқ, тушунарли тилда бўлиши – давр талабидир. Қонунлар муайян тоифадаги кишилар учун эмас, балки жамиятнинг барча аъзолари учун тааллуқли бўлади. Шу боис, қонун ижодкорлигида, энг аввало, адабий тил, айниқса, сўзтанлаш ва қўллаш меъёрлари талабларигақатъий амал қилиш шарт, акс ҳолда қонун ўз қимматини йўқотади. Шунингдек, қонунлар, аввало, давлат тилида тайёрланиши, муҳокама қилиниши, бошқа тилларга таржима қилиниши, зарур бўлганда эса бошқа тилдан ҳам қабул қилиниши лозим. Ҳар бир соҳа тили тараққиёти шубҳасиз, адабий тил ривожига маълум маънода ўз ҳиссасини қўшади. Худди шундай юридик тил ҳам ўзининг тўғри қўлланиши, жамиятда қонун устуворлигини таъминловчи асос бўлиб хизмат қилиши билан адабий тил равнақига таъсир этади. Юридик тил ўзига хос лексикаси билан ўзбек тили луғат қатламида алоҳида ўрин тутади. Ёзма нутқда сўз қўллаш принципи, айниқса, расмий услуб учун ўта муҳим ҳисобланади. Сўз қўллаш меъёрлари деганда лексема вариантларидан ҳамма учун тушунарли бўлган кўринишини танлаб олиш ва тўғри ёзиш тушунилади. Юриспруденцияга оид ҳар қандай фикр, муносабат, тушунча лексикада ўз ифодасини топади, яъни муайян объект, ҳолат, жараённи акс эттириш учун танланган сўз ифода қолипига, шаклига мос тушмас экан, ҳеч қандай юридик муносабат, мулоқот, муомала (фикрлашув) юзага чиқмайди. Демак, фикрнинг 63 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 воқелиги ҳам, мавжудлиги ҳам тилда намоён бўлади. Тилсиз, сўзсиз ҳеч қандай аниқ ва тайёр ҳолдаги юридик фикр бўлмайди. Маълумки, жамият ривожланар экан, табиий, янги тушунча, сўзлар пайдо бўлади. Бу жараёнда тилларнинг ўзаро таъсири ва аралашуви катта аҳамиятга эга. Чунки ана шу жиҳат ҳам миллий луғат таркибининг бойишига сабаб бўлади, янги тил бирликлари яралишига шароит яратади. Демак бу ҳолат ҳар бир миллат тили лексикасида ўзлашган сўзлар қатламини ҳосил қилади. Ушбу қатлам мавжудлиги хорижий сўзни ўз ҳолича қабул қилиш ёки таржима қилиш эвазига бўлади. Тилшуносликнинг талабига кўра, бирор бир тилга бошқа тилдан сўз ёки сўз бирикмаси ўзлаштирилса, бунда ўша сўз ёки фикрнинг оригиналдаги маъноси диққат-эътиборда бўлмоғи шарт, акса ҳолда сўз мавқеига путур етади. Афсуски, таржимачилик соҳасида на фақат юридик тилда, балки бошқа соҳалар тилида ҳам бир қатор камчилик ва нуқсонлар мавжуд. Сейф – ёнмас сандиқ; конференция, симпозиум, конгресс – анжуман; бегемот – сув оти; журнал – жарида; массаж – уқалаш; ветеран – кайвоний; пенсия – нафақа; транспорт – нақлиёт; декларация – баённома, баёнот; архив – ҳужжатхона; официант – гиргиттон, целлофан – сувўтказмас, шампунь – сочмой кўпиги, степлер – узиб-улагич каби таржима вар