Изменения в рифмованной структуре таджикской поэзии в начале ХХ века как важный фактор формирования лирических жанров

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада XIX асрнинг иккинчи ярмидаги ижтимоий– лирика, сиёсий воқелик, тарихий шароит ва иқтисодий вазият, жанр, мавжуд эстетик тамойиллар, адабий ва маданий ҳаётдаги қофия, айрим ўзгаришлар замирида адабий жараёнда юзага келган адабий жараён, тамойил, янгиликлар ӯргнилган. XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср 1 Ph.D., Associate Professor, Department of Tajik Language and Literature, Samarkand State University, Samarkand, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415 янги шеър, бошларида шеърий асарларнинг шаклланиш тамойиллари, ғазал, бадиий ижодда янги шеърий шаклларнинг пайдо бўлиши қасида, асосида анъанавий адабий жанрларнинг синтезлашуви, маснавий, лирик жанрлар қофияланиш тизилмасида анъанавийлик ва таржеъбанд, тадриж, янгиланиш тамойиллари ва шу адабий ҳодиса асосида янги анъана ва новаторлик. типдаги шеърий шаклларнинг вужудга келиши тадқиқ этилган. Изменения в рифмованной структуре таджикской поэзии в начале ХХ века как важный фактор формирования лирических жанров АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье исследуются социально-политические реалии лирика, второй половины XIX века, исторические условия и жанр, экономическая ситуация, существующие эстетические рифма, принципы, нововведения в литературном процессе на литературный процесс, принцип, основе некоторых изменений в литературной и культурной новое стихотворение, жизни. Во второй половине XIX-начале XX века принципы газель, формирования поэтических произведений, синтез ода, традиционных литературных жанров на основе появления поэма, новых поэтических форм в искусстве, принципы традиции и таржебанд, постепенность, обновления в системе рифмования лирических жанров. и традиция и новаторство. возникновение новых типов поэтических форм. ХХ аср бошлари адабиётининг жанрий янгиланиш ва шаклланиш тамойиллари масаласи ӯзига хос жараён бӯлиб, адабий анъаналарнинг давом этишига боғлиқ бўлмаган ҳолда, маълум объектив ва субъектив омиллар асосида мумтоз шаклий қолипларнинг такомилига муайян даражада таъсир кӯрсатди. Анъанавий мумтоз жанрларнинг мазкур давр адабий жараёнида давом этиши ва улардаги мазмун–мундарижанинг шаклланиши ва янгиланиши Эрон, Афғон, Турк ҳамда Марказий Осиё халқлари адабиёти учун умумий ва типологик ҳодисадир. Адабий жараёндаги бу ўзгаришларнинг асосий тамойиллари давр тарихий, ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маънавий-маърифий ҳодисаларнинг заминида юзага келганлиги ҳам айни ҳақиқат. Парвиз Нотили Хонларий шу маънода таъкидлайдики, “Эрон маърифатпарварлик адабиётида шеърий қолипларнинг ўзгаришига майл ва эҳтиёж ижодкорларнинг кенгроқ доирада иш юритиш истаги туғилган пайтда вужудга келди, яъни ижодкор хитобининг объекти махсус тор доирадан бутун миллатга ўтди” [7, 117]. Эронда бу хусусият ижтимоий ўзгаришлар ва миллий машрутият (ислоҳотпарастлик) жунбуши билан изоҳланади ва бу XIX аср II ярми, ХХ аср бошларидаги тожик адабий жараёнидаги ўзгаришларга бой ҳодисалар билан муштарак хусусиятларга эга. Бу ҳолат, шубҳасиз, ижтимоий- сиёсий ва маънавий ҳаёт ўзгаришлари, маърифатпарварлик ғояларининг еврилиши билан чамбарчас боғлиқдир. А. Маниёзов “Садриддин айний шеърияти эврилиш босқичлари” номли мақоласида Айний ижодининг ӯзига хос хусусиятлари ва йӯналишлари ҳақида сўз юритиб, уни мадраса давридаги шеъриятдан, хитобат ва инқилобий маршларгача 404 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415 таҳлил қилиб чиқади ҳамда ундаги анънавий жанрлар тадрижи (ғазал, қитъа, қасида, рубоий, маснавий, мухаммас, мусаддас), мастазоднинг янгиланиши, марш, тарона, рубоий ва мустазодларнинг янги инқилобий мазмун учун хизмат қилиши ва бошқа жиҳатларни ёритди. Олим тўғри таъкидлайдики, “устоз Айний ўз шоирлик фаолиятининг бу босқичида тожик шеъриятида инқилобий, сиёсий шеъриятни бошлаб берди ва унга шеъриятнинг янги навъларини татбиқ этди ҳамда ўз асри шеъриятида янги йўналишни юзага келтирди” [3, 87]. Муҳаммаджон Шукуров бу борада таъкидлайдики, “Айний шеърияти (йигирманчи асрнинг дастлабки икки ўн йиллигида ёзилган шеърлар) маърифатпарварлик реализми сифатида Европа реализмининг илк босқичларига яқиндир” [8, 56]. Нафақат Айний шеъриятида, балки XIX асрнинг II ярми ва ХХ аср бошлари адабиётининг бошқа намояндалари шеърларида ҳам сўзлашув унсурлари халқона оғзаки нутқнинг таркибий қисмлари йўл топди. Бу янгича халқона топилмалар “ағлоти урфия” ва “мусталиҳотил урфия” (халқ оғзаки ижоди ва урфиятда машҳур сӯзлар) ХХ аср бошлари шеъриятининг умумий хусусиятларини ойдинлаштириш учун биргина мисол. Ҳар ҳолда, давр адабий жараёнида ижодкорлар ӯз асарлари услубини содалаштиришга интилиб, бадиий асар тилини халқ оғзаки ижодига маълум даражада яқинлашдилар. Муҳаммаджон Шукуров таъбири билан айтганда, «оддий нутқ унсурлари шоирлар нутқининг матонат ва устуворлигини камайтирмади. Янги шеър (янгича услуб, шеърда ифоданинг янгича тарзи) шеър ва шоирлик маҳоратининг пасайиши эмас, балки адабиётда янги эстетик сифатнинг пай