Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
Образ волка в тотемистических и этномифологических воззрениях тюркских народов
Umurzok ALIBEKOV · Aziza UMAROVA · Turkic peoples of Altai (Gulistan State University) · Bashkiria, the (Gulistan State University) · A. Abdurakhmanov (Gulistan State University) · L. Tekeyeva (Gulistan State University)
Общество и инновации · 2021
Аннотация
Калит сўзлар: Тотемизм негизида инсоннинг ҳайвондан, ўсимликдан тотем, ёки жонсиз нарсадан тарқалганлигига ишониш ётади. тотемизм, Туркий тилли халқларда ҳайвонларга сиғиниш этноснинг сажда қилиш, шаклланиши ва ривожланишининг илк босқичларида диний эътиқодлар, этномаданият, шаклланган. Ишимизнинг мақсади Олтой, Ёқутистон, маросим. Хакассия, Бошқирдистон, Кавказ, Марказий Осиёдаги 1 Senior lecturer, Gulistan State University, Gulistan, Uzbekistan. E-mail: murzoq_61@mail.ru. 2 History teacher, School No. 2, Saykhunabad district, Syrdarya region, Uzbekistan. E-mail: aziza_umarova03@mail.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 туркий халқларнинг, ҳамда мўғуллар, хазарлар ва хитойликларнинг тотемистик ва мифологик қарашларида бўрининг тимсоли қандай ўрин эгаллаётганини кўрсатишдан иборат. Мазкур муаммо Н.Я. Бичурин, Л. Гумилёв, Ф. Урманчеев, С. Плетнёва, А. Абдураҳмонов, Л. Текеева каби олимлар томонидан тадқиқ қилинди. Мақолада туркий халқлар этномаданиятида бўрига бўлган муносабат кўриб чиқилди. Туркий халқларнинг диний ва этномифологик қарашларида бўрини эъзозлаш, ҳамда у билан боғлиқ бўлган урф-одатлар ва маросимлар таҳлил қилинди. Образ волка в тотемистических и этномифологических воззрениях тюркских народов АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В основе тотемизма лежит вера в происхождение тотем, человека от животного, растения или неодушевлённого тотемизм, предмета. У тюркоязычных народов поклонение животным поклонение, сформировалось на первых этапах формирования и религиозные верования, этнокультура, развития этноса. Цель нашей работы показать, какое место ритуал. занимает образ волка в тотемистических и мифологических возрениях тюркских народов Алтая, Якутии, Хакассии, Башкирии, Кавказа, Центральной Азии, а также у монголов, хазар и китайцев. Данная проблема исследована такими учёными, как Н.Я. Бичурин, Л. Гумилёв, Ф. Урманчеев, С. Плетнёва, А. Абдурахманов, Л. Текеева и др. В статье на основе обзора литературы и источников дано определение тотемизма, рассмотрено отношение к волку в этнокультуре тюркских народов. Проанализировано почитание волка в религиозных и этномифологических воззрениях тюркских народов, а также связанные с ним обряды и ритуалы. КИРИШ Маълумки, одамлар онгида бутун дунё икки қисмга бўлингандек кўринади: сакрал (муқаддас) ва профан (дунёвий). Қадимдан ҳайвонларнинг бир қисми, айрим ҳолларда ўсимликларнинг маълум турлари ғайритабиий кучга эга, деб ҳисобланади. Одамлар бу ғайритабиий кучдан ёрдам кутадилар ёки, аксинча, унинг кундалик ҳаётга аралашувидан хавфсирайдилар. Инсоний жамиятнинг ривожланиши билан ҳайвонот дунёсидаги турли вакиллари билан боғлиқ диний эътиқодлар ўзгариб борган ва турмушдаги шарт-шароитларга мослашиб борган. Айрим ҳайвонлар қабила ва уруғларнинг тотеми сифатида муқаддаслаштирилган. Л.К. Текееванинг таъкидлашича, ўлкашуносликка оид адабиётларда учрайдиган туркий тилли халқлардаги ҳайвонни эъзозлашнинг ҳар қандай излари тотемизм сарқити билан боғлиқ деган фикр нотўғридир. Туркий тилли халқларнинг асосий ривоятларини зоолатрия ёки теротеизм (ҳайвонларга сажда қилиш) каби турларга мансуб деб ҳисоблаш керак, чунки ҳайвонларга сажда қилишнинг ривожига кейинчалик овчилик, чорвадорликнинг ривожланиши ва 40 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 улар билан боғлиқ саждалар, шунингдек, ҳайвонлар (йиртқичлар, илонлар) олдидаги қўрқувнинг мавжудлиги таъсир кўрсатган [19. C. 37–42]. Туркий халқларнинг тотемистик ва этнофилогик қарашларида бўри алоҳида ўрин эгаллайди. УСУЛЛАР ВА НАЗАРИЙ АСОС Ҳайвонларга сажда қилиш, топиниш тарихий ривожланишнинг илк босқичларида пайдо бўлди ва тотемизмга бориб тақалади. “Тотем” сўзи Европа илмий адабиётига дастлаб XVIII асрнинг охирида кириб келди (Ж. Лонг, 1791 й.) [20. С. 51]. ХХ аср бошларига келиб эса эътиқоднинг ушбу турига оид кўплаб фактик материаллар тўпланди. Натижада, 1910 йили Ж.Фрезер “Тотемизм ва экзогамия” номли 4 жилддан иборат асарини ёзди. Фрезернинг келтирган таърифига кўра, тотемизм “бир томондан, қон-қариндошлар гуруҳи ва бошқа томондан, мазкур одамлар гуруҳининг тотеми деб аталадиган табиий ёки сунъий объектлар ўртасидаги тахминий яқин алоқани” билдиради [22]. “Википедия”да тотемизмга қуйидагича таъриф берилган [23]: “Тотемизм (Шимолий Америка индеецларининг ожибве қабиласи тилидаги “ототем” – “унинг уруғи” сўзидан) – ибтидоий диний эътиқодларнинг илк шаклларидан бири. У кишиларнинг маълум гуруҳи билан ҳайвон ва ўсимликларнинг муайян турлари (баъзан табиат ҳодисалари, жонсиз нарсалар) ўртасида ғайритабиий алоқа, қон- қариндошлик бор деган эътиқодга асосланади”. Тотемлар гўё кишиларнинг қудратли ҳимоячиси ҳисобланган. Қабила, уруғ ҳар бир аъзосининг ҳаёти ва фаровонлиги тотемга боғлиқ деб қаралган. Ҳар бир қабила, уруғ ўз тотемининг номи билан аталган. Тотемизм иккита аспектдан иборат бўлиб, булар: 1) ижтимоий гуруҳланиш усули; 2) диний эътиқод ва урф-одатлар тизимидир. Б.Малиновск
Доказательный фрагмент
«Калит сўзлар: Тотемизм негизида инсоннинг ҳайвондан, ўсимликдан тотем, ёки жонсиз нарсадан тарқалганлигига ишониш ётади.»
Образец извлечения
Демо-превьюКалит сўзлар: Тотемизм негизида инсоннинг ҳайвондан, ўсимликдан тотем, ёки жонсиз нарсадан тарқалганлигига ишониш ётади. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- totem, and Chinese. This problem has been studied by such scientists as, маросим, поклонение, сажда қилиш, диний эътиқодлар, religious beliefs, этнокультура, ритуал, тотем, этномаданият, религиозные верования, ethnoculture, ritual, totemism, worship, тотемизм
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Выпускные квалификационные работыUtegenova Gúlbaxar2015
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026