Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
Ўзбекистонда кунгабоқар селекциясининг тарихи ва ҳозирги ҳолати
Луков М. К (Термиз агротехнологиялар ва инновацион ривожланиш институти) · Эргашев Ж. Ш.. (Термиз агротехнологиялар ва инновацион ривожланиш институти)
Журнал универсальных научных исследований · 2023
Аннотация
Кунгабоқарнинг уруғида сақланадиган мой, экологик тоза маҳсулот ҳисобланади. Ер юзида аҳоли истеъмоли учун асосан кунгабоқар мойи ишлатилади. Кунгабоқарнинг бирламчи келиб чиқиш маркази Шимолий Америка, иккиламчи маркази Европа (Испания) ва учламчи марказ Россия ҳисобланади, Россияда кунгабоқар селекцияси ишлари 1912-1913-йилларда бошланган пайтларда унинг уруғидаги мой миқдори ўртача 20-25 % ни ташкил этган. Селекционер олимларнинг машаққатли изланишлари натижасида ҳозирги пайтда экилаётган кунгабоқар навлари уруғининг мойлилиги 56 % гача етказилди. Анннотация:-масло подсолнечника считается экологическим чистым продуктом. Население в мире в основном употребляет подсолнечное масло. Центром первичного происхождения подсолнечника является Северная Америка, вторичного - Испания, третичного - Россия. В России селекционной работой подсолнечника занялись в 1912-1913 гг. В то время количество масла семян составило в среднем 20-25 %. В настоящее время в семенах подсолнечника количество масла доходит до 56 %. Annatation:-sunflower-seed oil considered ecological clean product. The population of the world use mainly sunflower-seed oil. Center of initial origin of sunflower-seed oil is the North of America, the second-Spane, the thirt-Russia. In Russia selective work of sunflower-seed-oil started in 1912-1913. At that time the amount of sunflower-seed-oil composed medium 20-25%. Nowadays, sunflower seed the amount of oil receipts to 56%. Калит сўзлар. Кунгабоқар, мойли, чақиладиган, оралиқ, келиб чиқиши, бирламчи, иккиламчи, учламчи марказ, селекционер, дурагайлаш, гетерозис, навлар, дурагайнинг биринчи авлоди, ҳосилдорлик, уруғ, табиий тоза, мой 68 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-8 Кириш. Ер юзида аҳоли истеъмоли учун ўсимлик мойи ишлаб-чиқариш мақсадида кунгабоқар, махсар, соя, мойли зиғир, кунжут, зайтун, мойли палма ва бошқа мойли экинлар ўстирилади. Ёрматова Д, Хушвақтова Х.С. (2011) Бу экинлардан кунгабоқар, ер юзида экилиш майдони ҳамда маҳсулотидан фойдаланиш бўйича соядан кейин иккинчи ўринни эгаллайди. Кунгабоқарнинг мутлоқ қуруқ уруғида 56 % гача сақланадиган мойи экологик тоза маҳсулот ҳисобланади. Бу мойни истеъмолда ишлатиш учун доғламаса ҳам бўлади. Кунгабоқардек фойдали дала экинини топиш қийин. Кунгабоқар асосий (эртаги ) экин сифатида ўстирилса гектаридан 3,0-3,5 тонна уруғ ҳосил ёки ундан 1,4-1,5 тонна мой, агар бошоқли дон экинларидан бўшаган ер (анғиз)да такрорий экин сифатида ўстирилса 1 гектар майдондан 2,5 тонна уруғ ҳосил ёки ундан 1,2-1,3 т. истеъмол учун ишлатиладиган мой, 800 кг. шрот (300 кг оқсил), 500 кг кунгабоқар пистаси пўчоғи (ундан 70 кг ачитқи моддаси) 1500 кг саватча, гуллаш фазасида асаларилар ёрдамида 30 кг. асал ва бошқа кўп фойдали моддалар олинади. Луков М.Қ (2008) умумқабул қилинган усубларидан фойдаланилди. Кунгабоқарнинг келиб чиқиш тарихи. Кунгабоқар ўсимлиги аксарият турларининг келиб чиқиш марказий шимолий Америка ҳисобланиб, айрим турлари (қисман) Жанубий Америкада тарқалган.. XVI асрнинг бошларида Европада кунгабоқар экилмас эди. Испанияга унинг уруғлари янги Мексикадан Испан экспедисияси орқали олиб келтирилган. Бу ўсимликнинг уруғлари илк бор 1510-йилда Мадрид ботаника боғида экилади. Кунгабоқар ўсимлигининг ватани Америкада жуда кўп ёввойи турлари ва хиллари учраб, улардан айримларининг уруғини маҳаллий аҳоли (индеецлар) истеъмол қилишган. Ғарбий Европада кунгабоқар дастлаб манзарали ўсимлик сифатида экилган. Ўзининг “қуёш гули” (светок солнца) номини у Лотелдан 1576-йилда олган. Шу ном ҳозиргача бироз ўзгарган ҳолда етиб келган. Россияга кунгабоқар Пётр-1 даврида Голландиядан XVI асрда олиб келтирилган. Бу ерда ҳам кунгабоқар 100 йилдан кўп вақт манзарали ва томорқа экини сифатида фойдаланилган. Кунгабоқар уруғидан мой олиш мумкинлиги тўғрисида биринчи бўлиб Россия Фанлар Академиясида чоп этиладиган “Академические известия” журналида чоп этилган (1779 й) “О приготовлении масло из семян 69 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-8 подсолнечника” мақоласида айтиб ўтилган. Лекин, мойли экин сифатида бундан кечроқ, яъни 35 йилдан кейин фойдаланилган. Кунгабоқар экини селекцияси Россияда 1912-1913-йилларда бошланган. Уша пайтларда кунгабоқар уруғидаги мой миқдори ўртача 20-25 % ни ташкил этган. Ундан кейин селеционерлар томонидан кўп йиллар давомида чексиз танлашлар ўтказилиши натижасида, кунгабоқарнинг кенг тарқалган (Зеленка, Фуксинка, Масленок, Пузанок ва бошқалар) мойли ва чақиладиган маҳаллий навлари яратилган. Машҳур селекционер, академик В.С.Пустовойт Краснодардаги Россия мойли экинлар илмий тадқиқот институти, илгари “Круглик” номли селекцион тажриба – станциясида 1912-йилда кунгабоқар селекциясига оид ишларини бошлаган ва бутун ўмрини шу экин селекциясига бағишлаб, жуда катта муваффақиятларга эришган. Бу олим кунгабоқар уруғининг мойлилигини 20 % дан 55 % гача етказган. 1977-йилда кунгабоқарнинг Первенец номли яхши, сифатли, янги нави яратилиб раёнлаш
Доказательный фрагмент
«Кунгабоқарнинг уруғида сақланадиган мой, экологик тоза маҳсулот ҳисобланади.»
Образец извлечения
Демо-превьюКунгабоқарнинг уруғида сақланадиган мой, экологик тоза маҳсулот ҳисобланади. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Кунгабоқар, мойли, чақиладиган, оралиқ, келиб чиқиши, дурагайнинг биринчи авлоди, мой, табиий тоза, селекционер, учламчи марказ, уруғ, иккиламчи, гетерозис, бирламчи, ҳосилдорлик, навлар, дурагайлаш
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014
Журнал универсальных научных исследованийAND RESTORATION, Khatamov Orif Yusupovich2024