K.RAXMANOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE DRAMA JANRI

Аннотация

This article discusses the role of the drama genre, the role of the drama genre in Kenesbay Rakhmanov’s work. Key word: drama, playwright, comedy, tragedy, play. ЖАНР ДРАМЫ КЕНЕСБАЙ. РАХМАНОВА Аннотация. В даннаой статъе речъ идет о роли драматичекого жанра в творчества К. Рахманова. Ключевые слова: драма, драматург, комедия, трагедлия, песа. Dramalıq shıǵarmalardıń kompaziciyası haqqında sóz etkende eń dáslep dramalıq shıǵarmanıń janrlıq qásiyetlerine toqtap ótiwdi talap etedi. Óytkeni, hár qanday kórkem shıǵarmanıń kompaziciyası birinshi náwbette sol janrdıń janrlıq talaplarına boysınadı. Drama eki túrli mánide qollanıladı drama-bul birinshiden, qarama-qarsı háreketlerge negizlengen hár túrli rollerge arnap jazılǵan kórkem tekst. Ekinshiden, drama termini geyde belgili bir drama janrın anıqlaw ushın qollanıladı. “Men tek oqıw ushın” ǵana jaratılǵan, oynalınbaytuǵın dramanı drama dep emes, al, kersinshe, dialoglıq formadaǵı traktat, poema dep easplayman,... drama keyin ala sátsizlikke ushradı... men dramada bir waqıttıń ózinde hám saxnalıq shıǵarmanı hám juwmaqlanǵan bir pútin kórkem óner tuwındısın kóremen”1 -deydi belgili drama izertlewshisi V.M.Volkenshteyn óziniń “Dramalıq shıǵarmalardıń táǵdiri” (“Sudbı dramaticheskix proizvedeniy”) maqalasında. Dramalıq shıǵarmalardıń hám kórkem óner materialı hám ádebiy shıǵarma sıpatındaǵı usı sıyaqlı tastıyǵın kóplegen izertlewlerde ushıratamız. Bul haqqında milliy ádebiyattanıw iliminde Q.Járimbetov hám J.Saǵıydullaevlar tómendegi juwmaqtı keltiredi “Drama áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sózinen alınıp, sózlik mánisi boyınsha “háreket etiw” degen mánisti ańlatadı. Demek terminologiyalıq atamanıń ózi dramalıq shıǵarmanıń háreketlerdi kórsetiwge baǵdarlanǵanın bildiredi. Bunıń sebebi dramanıń sóz óneri sıpatında payda bolıwı menen baylanıslı, yaǵnıy saxnada obraz jasap, onı tamashagóylerge kórsetiw menen baylanıslı. Olay bolsa dramalıq shıǵarmalardıń “tutınıwshı”sı (paydalanıwshısı) teatr bolıp tabıladı. Sonlıqtan, dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetleri teatr (saxna) óneriniń ózgeshelikleri menen belgilenedi.”2 Kópshilik ádebiyatshılar dramalıq kompaziciya belgili bir keńisliktegi hám waqıttaǵı háreketti shólkemlestiriw ushın qollanılatuǵın kórkem tásili dep túsindiredi. “Drama túriniń forması mınanday belgileri menen, yaǵnıy, poeziyalıq yamasa prozalıq shıǵarmadan pesanıń sózi, tekst kólemi jaǵınan ajıraladı”. 3 1 86 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Eń kóp perdeli pesalardıń kólemı de belgili molsherden aspaydı, dramaturg barlıq shınlıq penen obrazdı sol belgilengen mólsherge qalay bolsa da sıyǵızıwı kerek”. 4 Bul jerde dramalıq shıǵarmanıń kompaziciyasına avtordıń eki túrli jantasıwın pesanıń bólimleri arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan formalıq jantasıw hám is-hárekettiń qurılıw principine baylanıslı túsindiriwge boladı. Dramada bir tárepten bayanlaw tili, súwretlengen waqıya (syujet-J.B.) ózgeshe boladı. Sebebi, dramada waqıt hám makan sheklengen boladı dep esaplaydı rus drama izertlewshisi E.V.Xalizov.5 XX ásir dúnya xalıqları ádebiyatı sıyaqlı qaraqalpaq xalqı ádebiyatı da birneshe júzlegen talant iyeleri hám olar dóretken hár túrli temalarǵa, janrlarǵa bay bolıp,xalqımızdıń ádebiyat sawatlılıǵın elede asırıwǵa, ruwxıy dúnyasın elede bayıtıwǵa xızmet etip, mádeniy ómirinde óziniń belgili izin qaldırdı. Bul dáwir ádebiyatınıń jánede rawajlanıwına óz úlesin qosqan talant iyeleriniń biri belgili shayır, jazıwshı, dramaturg K.Raxmanov (1942-2004) qaraqalpaq ádebiyatına ótken ásirdiń 60-jılları shayır sıpatında kirip keldi hám óziniń kóp sanlı lirikalıq, liro- epikalıq sonday-aq dramalıq shıǵarmaları menen ules qostı. K.Raxmanov prozalıq shıǵarmaları menen epikalıq shıǵarmaların bir-birine qayta islewdi de sınap kórdi. Maselen,onıń “O dúnyaǵa mirat” piyesası tiykarında “Aqıbet” romanıın jazǵan bolsa, “Payǵambar jasındaǵı kúyew” romanı tiykarında “Saqal” dramasın dóretti. K.Raxmanov, ásirese, dramaturg sıpatında belgili boldı. OL ótken ásirdiń 70-jılları dramaturgiya menen jedel shuǵıllana basladı. Onıń dóretiwshiliginde jámi 27 dramalıq shıǵarması bolıp, onıń 18 pyesası saxnaǵa qoyıldı. Dramaturgtıń, ásirese, “Kelin”, “O dúnyaǵa mirat”, “Jaralı júrekler”, “Eglengen báhár”, “Laqqılar emlewxanada”, “Mıńlardıń biri”, “Edige”, “Toǵız tońqıldaq bir sheńkildek”, “Raxmet, kelin”, “Ínjıqtıń muhabbatı” sıyaqlı dramalıq shıǵarmaları xalıq kewlinen úlken orın iyeledi. Bul shıǵarmalar uzaq jıllar dawamında teatrlarımız saxnalarınan túspesten qoyılıp kelinbekte. Sonıń menen birge K.Raxmanovtıń dóretiwshiliginde dramanıń drama, komediya, tragediya sıyaqlı janrları da orın alǵanın aytıp ótiw kerek. XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına óz úlesin qosqan talant iyeleriniń qatarında belgili shayır, jazıwshı, teleradio jurnalist hám talantlı dramaturg Keńesbay Raxmanovtıń dóretiwshiligi ayırıqsha ózgeshelenip turadı.