KEŃESBAY KARIMOVTÍŃ ”AǴABIY” ROMANÍNDA SINONIMLERDIŃ STILLIK ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

In this article, the methodical use of synonyms, their changes, specific synonyms in phraseological words, their place in the knowledge of the Turkish language are determined on the example of Kenesbay Karimov's novel "Agabiy". Key words: synonym, synonymy, phraseology, style, plural meaning, composition. СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ СИНОНИМОВ В РОМАНЕ КЕНЕСБАЯ КАРИМОВА «АГАБИЙ». Аннотация. В данной статье на примере романа Кенесбая Керимовa «Агабий» определяются методическое употребление синонимов, их изменения, конкретные синонимы во фразеологических словах, их место в знании турецкого языка. Ключевые слова: синоним, синонимия, фразеология, стиль, множественное значение, композиция. Tilde sinonimler gáptiń tásirli, ótkir bolıwı ushın yaǵnıy stillik jaqtan kórkemligi joqarı bolıwı ushın qollanıladı, al kórkem shıǵarmalarda kitap oqıwshı jámáátke jazıwshınıń shıǵarması qızıǵıwshılıq tuwdırıwı ushın tilde hárqıylı kórkemlew quralları, sinonimler, antonim, omonim, kóp mánili sózler, fraziologiyalıq sóz dizbeklerinen qollanadı. Sol sıyaqlı sinonimlerde shıǵarmanıń kórkemligin támiynlewde úlken xızmet atqaradı. Sinonimler bir neshe usıllar arqalı payda boladı: 1. Sinonimler sózdiń kóp mániligi tiykarında payda boladı:adamnıń ayaǵı japtıń-japtıń aqırı yamasa sońı. Báribir ash qarınlardan baslanıp, jıljıy-jıljıy alqımlarda irkilip qalǵan qanday da bir jabayı, ólim qáwpi de, irkip tura almaytuǵın ashlıq, qarın toydırıw, aqır-ayaǵında adamzat jasaw ushın gúres dep ataytuǵın, hátteki insannıń ózi de aqırına shekem ele túsinip jetpegen qumarlıq, onı qandırıw, qanaatlanıwǵa umıtılıwǵa uqsaǵan toqsan túrli biyneqoyaǵa iye sezimler bul toparlardı birlestirip, qáwipli kúshke aylandırǵan edi ( I,II, 35-b). Joqarıda keltirilgen mısalda adamzat-insan sózleri bir gáp ishinde sinonimlik qatardı dúzip kelgen. Bunda adamzat sóziniń ornına “adam” yaki “insan” sıyaqlı sinonim variantların qollanıp kórsek gáp qurǵaq seziledi, gáptiń stillik tárepten kórkemligi tómenleydi, al insan sóziniń ornına “adam” yaki “adamzat” sózlerin qollansaq “insan” sóziniń atqarıp turǵan wazıypasın atqara almaydı, gáptiń tásirliligi tómenleydi. Bul gápte tek atlıq sózlerden tısqarı “aqırı” hám “aqır-ayaǵı” 1 68 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ sózleri de sinonimlik qatardı dúzip, sońı mánisinde jumsalǵan. “Ayaq” sózi adam múshesinen awıspalı mánide “eń sońǵı, tómengi” mánilerinde de, kórkemlikti asırıw ushın jumsaladı. 2. Qosımtalar qosılıw arqalı: shopan-pada-shı, sulıw-shıray-lı, qorqaq-júreksiz. Qızıǵıwshań oqıwshımız álle qashan: “Qızılqumnıń ishinde úysiz-jaysız neǵıp júrgen awıl, qandaydur jolım úyler menen qoslar, túyege artılǵan júkler menen qańǵıǵan bóriler haqqındaǵı tutırıqsız gápler”, dep kámiynege giyne ete baslasa táájip emes ( I,II, 4-bet ). Asirese, júreksiz, qorqaǵıraqları úriwdiń izin qańsılawǵa aylandırıp, quyrıqların artqı ayaqlarınıń arasına qisip, iyesinen mádet kútip, olar jatırǵan qoslar menen jolım úylerge taqalıp kelip ábigerlene basladı ( I,II, 4-bet ). Bul mısallarda úysiz-jaysız, júreksiz sózlerinde -sız, -siz affiksleri arqalı morfologiyalıq sinonimler jasalǵan. Úysiz-jaysız sózleri úyi joq, jayı joq mánilerin bildirse, júreksiz sózinde qorqaq mánisin ańlatıw ushın qollanılǵan. Olar harıp-sharshap kiyatırǵan, ómirge jaman atlı bolǵan bul aǵayınlerin qalay qabıllaydı, jıllı ma, suwıq pa, ol jaǵı jeti qabat perdeniń artındaǵı buyımday, belgisiz. ( I,II, 18-bet). Qanday biyǵam, táshwishsiz kúnler edi ( I,II, 29-b). Bul gáplerdegi jeti qabat perdeniń artındaǵı buyımday-belgisiz sózlerinde -siz qosımtası qollanılıp biykarlawshı mánisin bildiredi. Al, ekinshi gápte -biy qosımtası qosılıwı arqalı , táshwishsiz sózinde -siz affiksi arqalı biykarlawshı mánisin bildiredi. 3. Basqa tillerden kirgen sózler arqalı: qonaq-miyman, orın-mákan, el-xalıq, shıdam-sabır, baylıq-dáwlet. Seyis bir máwritke bolsa da, quyashtıń tınımsız joqarıǵa órlewin toqtatıwdı qáler, biraq bunday imkan, bunday qúdiret ózinde joq ekenligin anıq sezer, meyli, onday múmkinshilik bolmasa da eń bolmaǵanda qos qanatı joq ekenligine, házir bul táshwishli álemnen ushıp kete almaytuǵınlıǵına pushayman jer edi ( I,II,105-b). Joqarıdaǵı mısalda “imkan-múmkinshilik” sózleri óz ara sinonimlik qatnasta imkaniyattıń joqlıǵın bildiriw ushın qollanılǵan. “Imkan” sózi “imkánun” sózinen alınıp, “múmkinshilik, kúsh” mánilerin bildirse, “múmkinshilik” sóziniń túbiri bolǵan “múmkin” sózi “múmkunun”- “bolatuǵın, shınlıqqa jaqın, itimal, bálkim” mánilerin ańlatadı1. Durıs kópshilik “Ata makan”, “Ata jurt”, “Shımbay”, “Dawqara” degen sózlerdi esitken, bıraq onıń alıs-jaqının, qay tárepte ekenligin, qanday mákán ekenligin anıq bilmeydi ( I,II, 5-bet). Bul mısalda “mákán-jurt” sózleri óz ara sinonimlik qatnasqa túsip kelgen, ondaǵı “mákán” sózi arabsha “mákánun”-”orın, turǵan jeri, jasap atırǵan jer, qonıs basqan orın, átirap, dógerek, mánzil” mánilerin bildiredi2. Balanıń kóringen izden qo