QARAQALPAQ AYTÍSLARÍNDA KIYIM-KENSHEK ATAMALARÍNA BAYLANÍSLÍ TARIYXÍY SÓZLER

Аннотация

The article examines the names of clothes in the language of Karakalpak folk Aytıs. Key words: Literary style,vocabulary, lexical-semantic group,historical words, archaism, clothing names. ИСТОРИЧЕСКИЕ СЛОВА, СВЯЗАННЫЕ С НАЗВАНИЯМИ ОДЕЖДЫ В КАРАКАЛПАКСКОМ АЙТЫСЕ. Аннотация. В статье рассматриваются название одежды в языке каракалпакского народного айтыса. Ключивые слова: литературный стиль, лексика, лексико-семантическая группа, исторические слова, архаизмы, название одежды. Gónergen sózler kórkem ádebiyat stili tarawında jiyi qollanılatuǵın leksika-semantikalıq toparlardan ibarat. Sóz sheberleri menen sóz ustaları tariyxıy sózler menen arxaizmlerdi poetikalıq jobada paydalanıwda tiykarınan alǵanda súwretlenetuǵın waqıyaǵa sáykes dáwir koloritin beriwdi, shıǵarmanıń anaw yaki mınaw qaharmanınıń jeke ózgesheligin durıs kórsetiwdi, sonday-aq gónergen sózlerdin` ekinshi mánilerine tán obrazlı ekspressiyanı kórkemlik mápine jumsawdı kózde tutadı. Qaraqalpaq aytısları awızyeki dóretpelerdiń ishinde óziniń kórkemliligi, tillik ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Onıń leksikasına itibar bersek, onda xalqımızdıń ótmish dáwirine tiyisli derekler, kún-kóris jaǵdayı, úrp-ádet hám dástúrleri, basqa xalıqlar menen mádeniy hám ádebiy baylanısları óz sáwlesin tapqan til birlikleri bar ekenligin ańlaymız. Solardıń qatarında gónergen sózler dáwir koloritin, kartinasın ashıp beriwshi til birlikleri esaplanadı. Olardı aytıs tilinde kóplep ushıratıwǵa boladı. Hár bir xalıqtıń milliy kiyimi – sol xalıqtıń qaysı milletten ekenin, onıń milliy mádeniyatın kórsetetuǵın tiykarǵı belgi. Xalıqtıń milliy kiyimlerinde onıń mádeniyatı, talantı, sheberligi kórinedi hám ol milliy kiyimler menen basqa xalıqlardan ayrılıp turadı. Sonıń menen birge kiyim-kenshekler arqalı adamlardıń kún-kóris jaǵdayı da málim dárejede belgili boladı. Máselen jarlı, kún-kórisi tómen adamlar ayaq qiyimlerden tıshtaban, sharıq kiyse, bay hám hámeldarlardıń balaları aq pushta etik, zer gewish kiygen. Bunday buyımlardıń barlıǵı ótmish dáwir kartinasın ashıp beriwshi dereklerden sanaladı. 8 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kiyim-kenshekler hár bir dáwirde óz zamanına say ózgeriske ushırap, ayırımları qollanıwdan shıǵıp qalıp otırǵan. Mine, usınday qollanıwdan shıǵıp qalǵan buyımlardıń atamaları tilimiz leksikasında gónergen sózler qatarınan orın iyeledi. Xalıq awızyeki dóretpeleri kóp ásirlik tariyxqa iye bolǵanlıqtan onda gónergen sózler dáwir koloritin beriw ushın jumsaladı. Usınday xalıqtıń bir neshe dáwirden beri saqlanıp kiyatırǵan kórkem awızyeki dóretpeleriniń biri aytıslar bolıp, onıń tilinde kiyim-kenshek atamalarınıń tómendegi túrleri jumsalǵanlıǵın kóriwimizge boladı: Bas kiyim atamaları: bórik, sáwkele, shaqmaqı qurash, hám t.b. Bórik sózi DLT miynetinde de bas kiyim maǵanasın bildirgen: Boshsiz bork bōlmās [1.326]. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bul sózge tómendegishe túsinik beriledi: «Hár túrli teriden tigilgen bas kiyim, malaqay, tumaq, qurash, telpek, degeley» [2.350]. Malaqay, tumaq, qurash, telpek, degeley – bulardıń hámmesi ulıwmalastırıp aytqanda er adamlardıń bas kiyimleri. Aytıslar tilinde bul bas kiyimler atamalarınıń tómendegi mısalda jumsalǵanlıǵın kórsek boladı: Awdarıspaq oynasań, Azdıń janı qalmaydı. Bórik alıspaq oynasań, Tazdıń janı qalmaydı (146-b.) Esiktegi «e» deyseń, Esitpeymen ne deyseń, Shaqmaqı qurash kiyseń de, Keshegi jǵrgen gedeyseń (177-b.) Mısallardı tallap qaraǵanımızda «bórik» hám «shaqmaqı qurash» er adamlardıń bas kiyimi bolıp, olar ózleriniń tuwra mánisinde jumsalǵan. Ertede qurashtıń «shaqmaqı» túrin bardamlı adamlar kiygen. Mısalda bul sóz arqalı sol waqıttaǵı adamlar arasındaǵı klasslıq jikleniwshilik jaǵdayları sóz etiledi. Al, tómendegi mısalda bolsa hayal-qızlardıń bas kiyimi bolǵan «sáwkele» sózi beriledi: Góne bolsa da, sáwkelemizdi kiyeyik, Ǵarrı da bolsa sháwjeylige tiyeyik (221-b.) Sáwkele – kelinshektiń uzatılǵanda kiyetuǵın bas kiyimi. Halaqası kestelengen, shekeligi, mańlayı, boydası gúmis hám marjanlar menen áshókóylengen. Júdá siyrek saqlanǵan óner úlgi[3.50]. Bul bas kiyim shlem úlgisindegi eń áyyemgi bas kiyimlerdiń biri bolıp, ayırım maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda biziń eramızǵa shekemgi I ásirlerde ásker basılardıń basına kiyetuǵın kiyimi bolǵan. Bizge belgili qaraqalpaqlardaǵı sáwkele hayal-qızlardıń toyda kiyetuǵın qımbat bahalı metallardan islengen bas kiyimi. Kóbinese qızlar uzatılǵanda basına sáwkele kiygizgen. Aytıstaǵı «sáwkele» sózi keltirilgen mısal da uzatılatuǵın qız tilinen bayanlanǵan. Ústki kiyim atamaları: shekpen, parsha ton, zer jaǵalı ishik, mawıtı, boyama kóylek, shatırash kóylek, túrme, hám t.b. Bul atamalar ishinde ishik sózi DLT de ïchuk – haywanlardıń terisinen tigilgen postın delinse [4.259], ton – sırttan kiyetuǵın kiyim mánisin beredi[5.166]. 8 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSC