Ремесленные и торговые отношения в бекствах восточной Бухары в конце XIX – начале XX вв.

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада, Шарқий Бухоро бекликларининг Шарқий Бухоро, иқтисодий аҳволи, аҳолисининг хўжалик фаолияти, савдо бекликлар, алоқалари, ҳунармандчилик маҳсулотларини ишлаб чиқариш савдо алоқалари, ва савдо-сотиқнинг ўсиши ҳунармандчилик ривожланишига товар-пул муносабатлари, савдо йўллари, сабаб бўлганлиги таҳлил қилинган. Хусусан, сув йўллари сув йўллари, орқали савдо муносабатларинг ривожланиши, ҳунарманд- карвонсаройлар, чилик маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва ҳунарманд- ҳунармандчилик. чиликнинг иқтисодий, табиий-географик муҳит билан боғлиқ жиҳатлари ҳам баён этилган. 1 PhD student, Termez State University, Termez, Uzbekistan. 2 lecturer, Termez State University, Termez, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Ремесленные и торговые отношения в бекствах восточной Бухары в конце XIX – начале XX вв. АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье анализируется экономическое положение Восточная Бухара, бекств Восточной Бухары, хозяйственная деятельность бекства, населения, торговые отношения, производство изделий торговые отношения, кустарного промысла и рост торговых отношений, которые товарно-денежные отношения, привели к развитию ремёсел. В частности, описываются торговые пути, сведения о развитие торговых отношений через водные пути, водные пути, производство изделий кустарного промысла и аспекты караван-сараи, ремесел, связанные с экономической, природной и ремесленничество. географической средой. КИРИШ ВА ДОЛЗАРБЛИГИ Қадимий карвон йўллари, сув йўллари, савдо-сотиқ муносабатларининг ривожланиши натижасида Шарқий Бухоро бекликлари аҳолисининг хўжалик фаолияти ва Шарқ давлатлари билан савдо-сотиқ ишларининг аҳволини ўрганиш юртимиз тарихида муҳим аҳамият касб этади. Маълумки, Бухоро амирлиги монархик бошқарув тизимига асосланган бўлиб, давлат бошлиғи амир ҳисобланган. Вилоятларни беклар бошқаришган ва улар амирга бўйсунишган. Бекликлар амлокларга бўлиниб, амлоклик таркибига бир неча қишлоқлар кирган. Амлокликларни бек томонидан тайинланган амлокдорлар бошқаришган. Қишлоқларда эса оқсоқоллар раҳбарлик қилишган [1, Б. 31]. Бухоро амирлигида содир бўлган турли сиёсий, иқтисодий жараёнлар натижасида маъмурий тузилишида баъзан ўзгаришлар ҳам содир бўлган. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛИШ ДАРАЖАСИ Мақола умумий қабул қилинган методлар – тарихий таҳлил, қиёсий- мантиқий таҳлил, хронологик кетма-кетлик, дала-кузатув тамойиллари асосида Бухоро амирлигинг Шарқий бекликларидаги савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик муносабатлари баён этилган. Шарқий Бухоро бекликларида олиб борган ички ва ташқи савдо алоқалари ҳамда ҳунармандчиликнинг аҳволи тўғрисидаги маълумотларни Ўзбекистон Миллий архивининг бир қатор жамғарма (фонд)ларидаги ҳужжатларда, айнан тадқиқ қилинган даврда яшаган россиялик олим, сайёҳ, ҳарбийлар, ўлкашуносларнинг асарлари, статистик тўпламлар, даврий матбуот материаллари, шунингдек, совет ва мустақиллик даври олимларининг тадқиқотларида учратамиз. Мустақиллик даврида мамлакатимизда ушбу мавзу Ф. Қосимов, Р. Холиқова, Э. Қобулов, Ф. Очилдиевкаби олимларнинг тадқиқотларида ҳам ёритилган. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Бухоро амирлиги аҳолиси савдо-сотиқ ишларининг ривожланишига эътибор қаратиб, қўшни давлатлар Қўқон ва Хива хонликлари, Афғонистон, Эрон, Ҳиндистон ҳамда Россия империяси каби мамлакатлар билан савдо ишларини олиб борган [2, С. 171–176]. Шарқий Бухорода 9 та беклик бўлиб, уларда 470 минг киши истиқомат 106 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415 қилган [3, С. 9]. Мазкур бекликларни қийнаб келаётган муаммолардан бири транспорт қатновининг яхши йўлга қўйилмаганлиги эди. Албатта, Шарқий Бухоро бекликларини марказга олиб борувчи қуруқлик, сув йўллари бўлган. Аммо бу йўллар амирлик учун ҳам, подшо ҳукумати учун қийинчилик туғдирарди. Воҳанинг Ғарбий Бухоро бекликлари билан олиб бориладиган савдо алоқаларида Бойсун, Дарбанд, Шеробод ва Термиз шаҳарлари муҳим аҳамият касб этган. Сурхон воҳасининг қўшни бекликлар, Ғарбий Бухоро бекликларининг Афғонистон, Ҳиндистон билан савдо алоқаларида энг қулай йўл Ҳисор тоғи тизмалари ҳисобланган. Ҳисор тизмалари орқали ўтувчи тўртта йўл муҳим аҳамият касб этган [4]. Шарқий Бухоро бекликлари ҳудудларини ғарбий ҳудудлар билан боғлашда, айниқса, сув йўллари муҳим аҳамият касб этган. Қайиқлар дарё бўйлаб асосан ғалла ва пахта каби қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ташилган [5, C. 348–353; 6, PP. 21–27]. Қулай об-ҳаво шароитида Саройдан Термизгача (210 верст) юкланган қайиқ оқим бўйлаб уч кунда, юқорига оқимга қарши эса одатда 12 кунда, юксиз 8 кунда сузиб борган [7, C. 90]. Россия империяси сув йўлларидан имкон борича кўпроқ фойдаланишга интилишди. Биринчидан,сув йўлларида талончилик қуруқлик йўлларига нисбатдан камроқ эди. Иккинчидан,сув йўли билан товарларни ташиш нисбатан арзонга тушарди. Юқоридаги сабаблар туфайли Россия империяси Ўрта Осиёни эгаллаб олганидан кейинги дастлабки йилларда сув йўлларига жиддий эътибор қаратди [8,