Старый Ахсикент

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада фарғона водийсининг қадимий пойтахт санъат; Сомонийлар, шаҳри Ахсикентнинг тарихи, маданияти ва санъатининг Қорахонийлар, темурийлар ривожи, унинг миллий маънавиятимиз тараққиётига ҳисса даври; маданият; уйғониш қўшган алломалар ва уни атрофлича ўрганган олимларнинг даври; туркий тил; адабиёт; туризм, шарқ; очиқ осмон ишлари тўғрисида таҳлил қилинган. остидаги музей, шеърият. Старый Ахсикент АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируются история, культура и искусство искусство, Сомониды, Ахсикента, древней столицы Ферганской долины, труды Караханиды, тимуридский ученых, внесших вклад в развитие нашей национальной период, культура, духовности, и ученых, которые ее подробно изучили. возрождение, турецкий язык, литература, туризм, 1 Lecturer of the Department of Applied Arts and Painting, Namangan State University, Namangan, Uzbekistan 2 Lecturer of the Department of Cultural Studies, Namangan State University, Namangan, Uzbekistan Email: abruz@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 восток, музей под открытым небом, поэзия. Қадимда Осиёни Европа билан боғлаб турган Буюк ипак йўлининг гуллаб- яшнашида пойтахт шаҳарларнинг аҳамияти катта бўлган. Бу борада қадимги Фарғона ўлкасининг пойтахтларидан бири – Ахсикент ўзига хос ўрин тутган. Камида икки минг йиллик тарихга эга қадимий шаҳар харобалари Тўрақўрғон ва Жомашўй орқали ўтадиган Наманган – Фарғона автойўлининг икки томонида, Сирдарёнинг ўнг соҳили бўйлаб чўзилиб кетган баланд тепаликлар кўринишида ётибди. Мазкур Эски Ахси манзилгоҳи Фарғона водийсидаги энг йирик археологик ёдгорлик ҳисобланиб, сақланиб қолган умумий ер майдони 150 гектардан зиёдни ташкил этади. Ўзига хос услубда қурилган буржлар мудофаа деворининг ташқи томонига чиқмай, унинг ўрнига деворнинг тепа сатҳидан яна камида 5-6 метр баланд бўлган. Шунинг ҳисобига мудофаа деворининг баландлиги ҳам 20 метрга етган. Ҳозирги кунда ҳам ушбу буржларнинг қолдиғи мудофаа деворининг сақланган қисми сатҳидан 3-4 метр баланддир. Бу даврга оид бундай маҳобатли мудофаа девори қолдиқлари водийнинг бошқа жойида топилмаган бўлиб, у Марказий Осиё шаҳар қурилиши маданиятида муҳим аҳамият касб этади. Манзилгоҳни қазиб ўрганган қадимшунос олимлар моддий – ашёвий далиллар ва энг кўҳна ёзма хитой манбаларига таянган ҳолда шаҳарнинг пайдо бўлишини тахминан милоддан аввалги III асрларга тўғри келиши маълумотини берганлар. Ахсикент Буюк Ипак йўли чорраҳасида жойлашган шаҳарлардан бири бўлиб, тарихнинг кўп даврларида Фарғона водийсининг пойтахти вазифасини ўтаган. Фарғона ҳақидаги дастлабки аниқ маълумотлар милоддан аввалги 128-127 йилларда бу ерларда бўлган Хитой дипломати Чжан Цяннинг 126 йилда Хитой императори У- Дига йўллаган ҳисоботида учрайди. Чжан Цянь ва ундан кейинги элчиларнинг қолдирган хабарномалари асосида Сима Цяннинг "Ши Цзи" ва Бан Гунинг "Хоу Хань шу" каби тарихий асарлари ёзилган. Ушбу йилномалар Фарғонанинг ижтимоий- иқтисодий ва сиёсий ҳаётида Ахсикентнинг тутган ўрни ҳақидаги дастлабки берилган ёзма манба маълумотлари билан аҳамиятлидир. “Ши Цзи”нинг муаллифи Сима Цянь Фарғонада 70 та шаҳар борлигини ёзган эди. Хитой манбаларида катта қишлоқлар ҳам шаҳар, деб тилга олинган. Милодий эранинг бошларига келиб, Фарғона водийсининг дарё ва сой ҳавзаларидан энг унумдор ерлар тўлиқ ўзлаштирилиб, деҳқончилик кенг ривожланиши баробарида халқаро савдо алоқаларининг кенгайиши, кўп тармоқли ҳунармандчиликнинг жадал тараққийси, кончиликнинг тезкорлик билан ўсиши шаҳар маданиятининг ҳар томонлама барқ уриб, гуллаб-яшнашига олиб келди. Бу даврда Довон давлати Сўғд, Бақтрия, Эрон, Ҳиндистон давлатлари ва қўшни кўчманчи қабилалар билан савдо- сотиқ алоқаларини юритган. Ахсикент сингари пойтахт шаҳарлар эса ҳар томонлама ривожланган. Айниқса милоднинг V – VII асрларида шаҳарда беш-олти хоналик уй-жой қурилишига катта аҳамият берилган. Бу даврга келиб қитъалараро йўл Фарғона халқлари ҳаётида жуда муҳим ўрин эгаллай бошлаган. Хусусан, VI-VII асрларда сўғд-турк савдогарлари Шарқда Хитой орқали Корея ва Япониягача, Ғарбда Ўрта Ер денгизи бўйи давлатларигача, Жанубда Ҳиндистон ва Цейлонгача бориб, савдо-сотиқ ишлари билан шуғулланганлар. Ўрта асрларда Ахсикент, Афросиёб, Шоҳрухия, Пойканд, Термиз каби шаҳарларда шиша буюмлар ишлаб чиқарилганлиги маълум. Ҳунармандчилик ва 693 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 амалий санъатнинг барча соҳалари ривожланиши учун талаб этиладиган зарурий хом ашёлар, яъни, соз тупроқ, ранглар тайёрлаш учун ҳамма турдаги ўсимликлар, пахта, пилла, тери, кварц қуми, даламит, пигматит, дала шпати, каолин, қалай, жез, кумуш, олтин, темир, молибден ва бошқа рудалар Ахсикент ва унинг атрофида мавжуд эди. Фарғона водийсида ишлаб чиқарилган маҳсулотлар савдоси нафақат Мовароуннаҳрда, балки Буюк Ипак йўли орқали бутун дунёга машҳур бўлган. Ривожланган ўрта асрларда (X-XII) гуллаб-яшнаган Фарғона − Ахсикат арк, икки қисм