Основы традиции использования смеха в литературе

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақoлада ўзбeк адабиётида халқ майдон кулги кулги, санъатининг рoли ва кулгидан фoйдаланиш анъанасининг халқ майдoн кулгиси, асoслари илмий жиҳатдан ўраганилиб тадқиқ қилинган. латифа, юмoр, анъана, миллий адабиёт, қўшиқ, кинoя, Афанди, сатира, халқ ижoди. 1 Independent researcher of the Department “Uzbek literature”, Bukhara State University, Bukhara, Uzbekistan. E-mail: ahmadjon.ahmadov.1995.@mail.ru Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Основы традиции использования смеха в литературе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В этой статье научно рассмотрена роль народного смех, искусства смеха в узбекской литературе и основы традиции народный смех, использования смеха. анекдот, юмор, традиция, национальная литература, песня, сарказм, Афанди, сатира, народное творчество. Ҳар бир миллатнинг қиёфасини белгилашда унинг адабиёти ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Чунки миллий адабиёт миллий руҳни акс эттиради. Миллий руҳни тўлақонли акс эттириш ва уни сақлаб қолишда эса халқ оғзаки ижоди анъаларидан фойдаланиш муҳим роль ўйнайди. Кулги инсон учун ҳаёт мантиғини англаш, умрни узайтириш, касални даволаш воситаларидан биридир. Шунинг учун инсон авлодига чақалоқлигидан бошлаб кулиш ва кулдира олиш ўргатилади. Ҳатто йиғлаб турган чақалоқларга махсус қўшиқ – “овутмачоқ”лар айтиш орқали йиғидан тўхтатилади. Эртакларда “сира кулмайдиган маликаларни кулдириш шарти” белгиланиб, бунинг учун уларнинг шоҳ мавқеидаги оталари ярим салтанатини беришга ваъда қилади. Ўтмишда ҳар бир ҳукмдорнинг саройида махсус кулдирувчилар фаолият юритишган. Халқ орасида кулгига асосланган латифа, аския, лоф жанри намуналари бекорга яратилмаган. Улар бевосита кулги магиясига ишончни ўзида намоён этади. Халқ майдон кулгиси киноя, сатира ва юмордаги каби реалликни баҳолаш билангина чекланмайди, у реалликни баҳолаш тамойилларининг бевосита ўзини ҳам тафтишдан ўтказади ва субектив ибтидонинг етакчилиги билан ажралиб туради. Кулги, ҳажв, юмор бадиий-эстетик ҳодисадир. Улар адабиёт ва санъат тараққиётида обектив мавжуд бўлиб, халқ оғзаки ижоди намуналаридан тортиб, бадиий ижоднинг олий кўриниши роман ва қиссаларда ҳам воқеликка энг фаол муносабат тарзида намоён бўлади. Кулги, юмор, ҳажвгаэътибор бевосита унга ҳаётий, эстетик эҳтиёждан келиб чиққан. Абдулла Қодирий бу ҳақда шундай ёзган: “Кулгилик кишилар билан бирга туғилиб, улар билан бирга камолотга эриша боргуси. Албатта, кулгилик бошланишида тор, сиқиқ доирада бўлганлигига шубҳа йўқ. Масалан, маданиятда ибтидоий бўлган халқларнинг кулгисини оддий ҳазилдан, вазият музикасидан юқори кўриб бўлмайди. Инсонлар бир оз ўсиб орада синфлар туғилгандан сўнг кулгилик бир мунча ўсган, яъни бир синф иккинчи бир синфдан, бой камбағалдан, мурид эшондан кула бошлаган” [1]. 50 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Халқ майдон кулги санъати инсониятнинг тарихий тараққиёти турли даврларда, турли макон ва замонда юзага келган катта силжишлар, ғоявий- маърифий сакрашлар, кучли руҳий таъсирлар орқали такомиллашиш жараёнини бошидан кечирган. Дунё адабиётининг ёзма намуналари тараққиётида ҳам халқ майдон кулги санъатининг синтезларини кўриш мумкин. Бунга қадим замонларда юзага келган араб халқ эртаклари “Минг биркеча”нинг 4-китобидаги “Ошиқ муаллим”, “Саводсиз муаллим”, “Бефаросат муаллим” ҳикоятлари бевосита мисол бўла олади [2]. Турмуш воқеалари билан боғлиқ фактлар асосида таъсир кучи юқорилаган халқ майдон кулги санъати саккиз китобдан иборат ушбу йирик бадиий асарнинг эстетик қиммати ва яратилиши учун ўзига хос ўринга эга. Бундай мисолларни жуда кўп келтириш мумкин. Халқ майдон кулгиси инсон тасаввур ва тафаккур оламининг сарчашмаси, ижтимоий ҳаёт, яшаш завқи ва моҳияти билан бевосита боғлиқ ҳолда ХХ аср прозасига ҳам ўз таъсирини кўрсатди. Шу ўринда улуғ фикрлар ва буюк ғоялар муаллифи Абдулла Қодирийнинг қуйидаги фикрларини ёдга олиш жоиз: “Кулги журналида иштирок қилиш бироз назокат талаб қилади. Чунки, сизни нафратлантирган, истеҳзолантирган масала ёки шахсни ўз ҳаётидан, ўз хусусиятидан олиб кулги ҳолига қўйишингиз керак. Яъни сиз бу кулгиликни ясаган бўлиб кўринманг, балки, ўзи ясалган бўлсин. Токи ўқувчингизгина эмас, ҳатто кулгида қолган рақибингизнинг ўзи ҳам сиз билан биргалашиб кулишликка мажбур бўлсин. Адабиётда бир неча хил кулги йўллари бўлса ҳам (пичинг, кесатиш, киноя, тағофилв.б), лекин энг мўътабари характер кулгисидирки, аммо бунда қуйидаги шартлар топилиши керак. 1. Қаҳрамоннинг характери, яъни сизни олган масалангиз ва ёки кишингизнинг ўзидагина топилган табиат. Масалан, сўзиш, феъл-атвор. 2. Шу характеристика ичидан сиз бермоқчи бўлган маъно ва ибратнинг ўз-ўзидан томиб туриши. 3. Шу икки турлик нарса ичидан истеҳзо ва хохоҳо моддасининг табиий суръатда келиб чиқиши [3]. Кулги қанчалик сержило бўлса, унинг ўзбек прозасидаги инъикоси ҳам шунчалик хилма-хилдир. Жаҳон адабиёти ва ўзбек адабиётидаги улкан санъаткорлар ижодида яққол кўзга ташлани