Некоторые методологические аспекты изучения истории социально-политических процессов Узбекистана в советский период

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўзбекистоннинг совет давридаги ижтимоий- тарихийлик, тарихий сиёсий жараёнлар тарихини ўрганишнинг айрим тадқиқот, турғунлик, методологик жиҳатлари фандаги мавжуд замонавий қайта қуриш, детерминал, усулларни қўллаш орқали холисона баён қилинган. Бундан илмийлик, эпистемология, ижтимоий ёндашув, ташқари, тадқиқотда совет даврининг суронли йиллари объективлик, бўлмиш - 1970-1991 йиллардаги тарихий воқеа-ҳодисаларга формациявий, цивилизациявий ёндашув ёрдамида баҳо берилиб, унга цивилизациявий ёндашув. асосан истиқболда илмий-тадқиқотлар олиб бориш лозимлиги атрофлича таҳлил қилинган. 1 Doctor of Philosophy in History (PhD), Associate Professor at the Department “Theory of Civil Society” of Andizhan State University, Andizhan, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 2 (2021) / ISSN 2181-1415 Некоторые методологические аспекты изучения истории социально-политических процессов Узбекистана в советский период АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье объективно проанализированы некоторые историцизм, исторические методологические аспекты изучения истории исследования, застой, общественно-политических процессов Узбекистана в перестройка, советский период с использованием современных методов детерминация, научность,эпистемология, в науке. Кроме того, исследование оценивалось с социальный подход, использованием цивилизационного подхода к объективность, историческим событиям 1970 – 1991 годов, которые были формационный, годами советской эпохи и подробно анализировалась цивилизованный подход. необходимость научных исследований в будущем. Тарих энг қадимги фанлардан бири бўлиб, у инсоният тарихий онгининг ўсишига монан равишда минглаб йиллар давомида у ривожланиб ва такомиллашиб борди. Бу жараёнда тарихий тадқиқотларнинг методологияси ҳам шаклланди ва ривожланди. Жаҳонда бир неча минг йиллар давомида яратилган тарихий асарларни ёзиш тажрибаси ва улардан келиб чиқадиган сабоқларнинг аҳамиятини ошириш зарурати бу фаннинг хусусий методологияси бўлишини тақозо этди. Албатта, антик давр таъсирида тарих фани методологияси фалсафий асослаш, фалсафий умумлаштириш, шунингдек тарих фанининг ғарбда эпистемология [1] деб таладиган хусусий илмий методологик жиҳати ҳам шаклланди. Албатта, тарихий тадқиқот методологиясини тўлиқ англаш учун тарихнинг вазифаси тўғрисидаги тушунчаларга эга бўлиш зарур. Бу ҳақда инглиз тарихнависи Болингброк қуйидаги фикрларни билдирган эди: “...унда тарихнинг ҳақиқий фойдаси нималарни ўз ичига олади? Биз яхшироқ ва донишроқ бўлишимиз учун у қандай хизмат қилиши лозим? Мен сизга шундай жавоб бераман: ... тарих бу намуна ва ибратлар ёрдамида сабоқ берадиган фалсафадир... Мавҳум ёки умумий мулоҳазалар ҳаттоки мутлақ даражада тўғри бўлсада, кўпинча улар мисоллар ёрдамида шарҳланмагунча бизга қоронги ёки шубҳали бўлиб кўринади. Мисоллар мактаби бутун бир жаҳондир, бу мактабнинг мураббийси – бу тарих ва тажрибадир” [2, Б.11-13]. Албатта, ҳозирги давр нуқтаи назаридан методология деганда объектни ҳар томонлама жиҳатлари ва моҳиятинини тўлиқроқ очиб бериш мақсадида қўлланадиган қатор қоидалар, принциплар, турли олимларнинг ёндашувлари, тадқиқот усуллари кабилар жамулжами тушунилади. Шунингдек, баъзи олимларнинг фикрича, методология деганда “аъло даражадаги натижаларни олиш, шунингдек, тадқиқот мақсал ва предметини аниқлаш учун қўлланиладиган восита ва методлар, ёндашувлар ва мўлжалларни танлашда тадқиқотчи фаолиятини мантиқий тарзда ташкил этишдир” [3, Б.25]. Француз мутафаккири ва маърифатпарвари Шарль Монтескьё ўзининг “Қонунлар руҳи” (1748 й.) ва “Халқлар хулқи ва руҳи хусусида тажрибалар” (1756 г.) асарларида тарихий тадқиқотлар марказига тарихий воқеликларни эмас, балки институтлар тарихини қўйиб, бунда ҳақиқий фалсафий мақсад – инсоний қонун- 18 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 2 (2021) / ISSN 2181-1415 қоидалар ҳаракатларини бошқарадиган қонунларни аниқлаш ва ойдинлаштириш вазифасини қўяди. Шу тариқа, Монтескьё қарашича тарих олами муайян даражада икки бўлинади: бир томондан, у халқларнинг жуғрофий шарт-шароитлари билан детерминаллашган [4]. Бу шарт-шароитлар хулқ-атворлар ва одатларга муайян даражада таъсир қилади, институтлар ва қонунлар – уларнинг ҳаммаси табиий зарурат сифатидаги объектив тарзда йиғилади. Иккинчи томондан, тарихни объектив равишда детерминалашуви билан бир вақтда тарихнинг бориши қонун чиқарувчиларнинг хатти-ҳаракатлари билан белгиланади. Бундай шароитда “қонун” деганда халқларни бошқараётган тафаккур намоён бўлади [5,С.1]. Мутафаккир Монтескьё фикрича, инсонга хос бўлган иккита табиийлик мавжуд – жисмонийлик ва руҳийлик. Биринчи ҳолатда у табиат қонунларига бўйсундирилган ва унинг уларни ўзгартиришга қурби етмайди. Лекин руҳийлик мавжудоти сифатида у эркин иродага эгадир ва бу қонунларни ўрнатиши ҳамда ўзгартириши мумкин. Агар бу қонунлар оқилона бўлса, улар ўзида “табиат қонунлари”ни ифода этади. Бошқача айтганда, қонун чиқарувчининг маърифийлиги ва раиятнинг маър