Об аффиксах, заимствованных из таджикско – персидского в узбекский язык

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада тожик-форс тилидан ўзбек тилига ўзлашган Аффикс аффикслар ҳамда уларнинг сўз ясашдаги фаоллиги, Аффиксоид аффикслар ўртасида омонимлик, синонимлик, антонимлик Префикс ҳодисаларини келтириб чиқариш муносабатлари ҳақида Суффикс Ўз қатлам фикр юритилади. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тили Ўзлашган қатлам тилшунослигида ўзлашма аффиксларни таҳлил қилиш Аффиксал омонимия асосида тожик-форс тилидан ўзлашган аффиксларни Сўз ясалиши тадқиқ этишдан иборат. 1 Associate Professor of "Uzbek Linguistics”, Gulistan State University , Gulistan, Uzbekistan Email: ermatov_7070@mail.ru 2 Senior Lecturer Gulistan State University Department of Uzbek Linguistics, Gulistan, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 Об аффиксах, заимствованных из таджикско – персидского в узбекский язык АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются аффиксы, заимствованные из Аффикс таджикско-персидского языка к узбекскому языку и их Аффиксоид активность в словообразовании, взаимосвязь между Префикс аффиксами феномена омонимии, синонимии, антонимии. Суффикс Собственный слой Целью исследования является изучение аффиксов, Ассимилированный слой полученных из таджикско-персидского языка, на основе Аффиксальная омонимия анализа ассимиляционных аффиксов в узбекском Словообразование языкознании. КИРИШ Жаҳон тилшунослигидан шу нарса маълумки, ҳеч қайси тил бошқа тиллардан сўз ўзлаштирмасдан бойимайди, ҳамкорлик қилмасдан ривожланмайди. Масалан, ҳозирги замон инглиз тили луғат бойлигининг фақат 30 фоизи соф инглиз тилига оид, қолганлари роман ва шарқ тилларидан кирган сўзлардир[7, 252]. Тиллар ўзаро алоқада ривожланади, тараққий этади, бойиб боради. Тилшуносликда сўз ўзлаштириш янги воқелик эмас. Одатда тилдан тилга сўз ўзлашади. Лекин аффиксларнинг ҳам ўзлашиш ҳодисаси кенг тарқалган. Тилга четдан сўз ўзлашса бир тушунчани номлайди ва шу билан чекланиши мумкин. Ўзлашма аффиксларга нисбатан бундай деб бўлмайди. Улар бир қанча янги сўзлар ясайди ва ясашда давом этади. Ясамалар тил лексикасини бойитади. Тилнинг бойишида дериватция ҳодисасининг ҳам ўзига хос ўрни бор. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Ўзбек тилшунослигида ўзлашма аффиксларнинг ўрни, уларнинг луғавий бирликлар билан муносабатлари тадқиқот объекти сифатида ўрганилган бўлса-да, тожик-форс тилидан ўзлашган аффикслар билан ўз қатлам аффикслар ўртасидаги омонимлик, синонимлик, антонимлик муносабатлар етарли даражада ўрганилган деб бўлиайди. Хусусан, Ё.Тожиевнинг 1985 йилда нашр этилган “Ўзбек тилида аффиксал синонимия” [10, 10-15], 1992 йилда нашр этилган “Ўзбек тили морфемикаси” [11], 1978 йилда нашр этилган “Ҳозирги ўзбек тилида сўз ясалиши” [15] асарлари, А.Бердиалиевнинг 1974 йилда чоп этилган “Ўзбек тили аффиксал синонимиясининг баъзи хусусиятлари” [4, 2] мақоласи, М.Жўрабоеванинг 1975 йилда “Ўзбек тилида аффиксал омонимия” [6], Ш.Шоабдурахмонов, М.Асқарова, А.Хожиев, И.Расулов, Х.Дониёровлар томонидан 1980 йилда нашр этилган “Ҳозирги ўзбек адабий тили” [12] кабилар ўзбек тилида ушбу йўналишда ўрганилган иш ҳисобланади. Бундан ташқари муаллифлар гуруҳи томонидан 1975 йилда нашр этилган “Морфология” [13, 40-75], А.Бердиалиев, Р.Хидировлар ҳаммуаллифлигида нашр этилган “Ҳозирги ўзбек адабий тили” [3, 208] асарлари тилшуносликнинг ушбу масаласига бағишланган. ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ Тадқиқот объекти ўзбек тили лексикасида, ҳозирги ўзбек адабий тилидан ўрин олган ўзлашма тожик-форс аффикслари ташкил этади. Тадқиқотда қуйидаги илмий таҳлил методларидан фойдаланилган: лингвистик тавсифлаш, систем, статистик, 463 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 контекстуал таҳлил усуллари. Тадқиқот мавзусига доир илмий адабиётларни таҳлил қилишда лингвистик таҳлил усулидан фойдаланилган. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ВА МУҲОКАМАСИ Жаҳон тилшунослигидан шу нарса маълумки ҳеч қайси тил бошқа тиллардан сўз ўзлаштирмасдан бойимайди, ҳамкорлик қилмасдан ривожланмайди. Масалан, ҳозирги замон инглиз тили луғат бойлигининг фақат 30 фоизи соф инглиз тилига оид, қолганлари роман ва шарқ тилларидан кирган сўзлардир[7, 252]. Тиллар ўзаро алоқада ривожланади, тараққий этади, бойиб боради. Тилшуносликда сўз ўзлаштириш янги воқелик эмас. Одатда тилдан тилга сўз ўзлашади. Лекин аффиксларнинг ҳам ўзлашиш ҳодисаси кенг тарқалган. Тилга четдан сўз ўзлашса бир тушунчани номлайди ва шу билан чекланиши мумкин. Ўзлашма аффиксларга нисбатан бундай деб бўлмайди. Улар бир қанча янги сўзлар ясайди ва ясашда давом этади. Ясамалар тил лексикасини бойитади. Тилнинг бойишида дериватция ҳодисасининг ҳам ўзига хос ўрни бор. Ўзбек тили жамоасига ҳудудий яқин бўлмаган халқлардан бири араблардир. Ўзбек тили ва унинг луғавий таркибининг шаклланиши ва ривожланишида араб тилининг ҳам самарали ўрни ва таъсири бор. Латин ва грек тиллари европа халқлари тилларига қандай таъсир қилган бўлса, араб тили ҳам мусулмон мамлакатлари халқлари тилига ўшандай таъсир кўрсатган. Шунинг учун ҳам араб луғавий