Проблемы развития нетрадиционных форм занятости в период ускорения реформ

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада эгилувчан меҳнат бозорининг шаклланиши Иш вақти ноанъанавий бандлик шаклларининг тарқалиши билан Меҳнат бозори бирга бориши жараёнлари тадқиқ этилган. Уларнинг Ноанъанавий бандлик ҳаммаси ҳам янги, илғор бандлик шакли Фрилансер Эгилувчан бандлик ҳисобланавермайди ҳамда инновацион иқтисодиёт яратишга олиб келади. Мақолада иш вақтидан оқилона фойдаланиш нуқтаи назаридан ноанъанавий бандлик шаклларининг таснифланиши амалга оширилган, уларнинг ҳар бирининг афзалликлари ва камчиликлари аниқланган. Ноанъанавий бандлик шаклларининг меҳнат бозорига таъсирини баҳолаш кўрсаткичлари тизими таклиф 1 Independent researcher, Department of Macroeconomics, National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan E-mail: sh.jumaqulov@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 қилинган, Ўзбекистонда ноанъанавий бандликнинг ҳолати таҳлил қилинган. Проблемы развития нетрадиционных форм занятости в период ускорения реформ АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье исследованы процессы, при которых Гибкая занятость формирование гибкого рынка труда сопровождается Нестандартная занятость распространением нетрадиционных форм занятости. Не все Рабочее время они являются новыми, прогрессивными формами занятости Рынок труда Фрилансер и ведут к созданию инновационной экономики. В статье проведена классификация нетрадиционных форм занятости с точки зрения рационального использования рабочего времени, определены преимущества и недостатки каждой из них. Предложена система показателей оценки влияния нетрадиционных форм занятости на рынок труда, проанализировано состояние нетрадиционной занятости в Узбекистане. КИРИШ Юқори даражада индустрлашган иқтисодиётнинг шаклланиш жараёни меҳнат бозори эгилувчанлигини кучайтириш заруратига олиб келди. Ҳукуматнинг инновацион жиҳатдан ривожланиш мақсади билан боғлиқ равишда инсонга креатив меҳнат бозори учун қулай шароитлар яратиш йўли билан меҳнат салоҳиятини юзага чиқариш имконини берадиган ижтимоий-меҳнат муносабатларига янги концептуал ёндашувларни излаш долзарб ҳисобланади [1]. Ўзбекистон Республикасини 2030 йилгача барқарор ривожланиш миллий мақсад ва вазифаларида 8-мақсадни амалга ошириш бўйича “диверсификация, техник модернизациялаш инновацион фаолиятни ривожлантириш воситасида иктисодиётда самарадорликнинг ошишига эришиш, бунда юқори қўшилган қиймат ва меҳнатталаб секторларга алоҳида эътибор қаратиш” [2] вазифаси белгиланганлиги бежиз эмас. Иш берувчи ва ишловчи учун ўзаро фойдали бандлик шаклларини излаш ҳар икки томон учун келишувга келиш имконини беради. Эгилувчан меҳнат бозори тез ўзгараётган шароитларга самарали мослаша олади, иш вақти эгилувчанлигини ошириш унинг фарқловчи хусусияти ҳисобланади. Шу билан боғлиқ равишда, ноанъанавий бандлик шакллари ва иш вақти тартиблари кенг тарқалди. МАВЗУГА ОИД АДАБИЁТЛАРНИНГ ТАҲЛИЛИ Бандлик шакллари ташкилий-ҳуқуқий усуллар ёки меҳнатдан фойдаланиш шароитларини ўзида мужассамлаштиради [3]. Ноанъанавий бандлик шакллари олимлар эътибори объекти ҳисобланади, аммо уни таърифлаш, тавсифлаш, таснифлашга нисбатан ягона ёндашув мавжуд эмас. Миллий иқтисодий адабиётда одатда “ноанъанавий бандлик” ва “эгилувчан бандлик” тушунчаларини фарқлаш амалга оширилмаган. Н.Т. Вишневская, Т.С. Карабчук, В.Е. Гимпельсон, Р.И. Капелюшников каби кўплаб россиялик тадқиқотчилар бандлик эгилувчанлиги 531 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 каби тавсифларни ўрганмаганлар. Бизнинг фикримизча, эгилувчан бандлик – эгилувчан иш вақти мавжудлигини кўзда тутадиган ишлаш шакллари бўлиб, маълум давр давомида ишловчининг хоҳишига кўра, тақсимланиши мумкин. Ноанъанавий бандлик ҳар доим ҳам иш вақти эгилувчанлиги билан тавсифланавермайди. Вақтинчалик, масофавий ва бошқа ноанъанавий бандлик шаклларидаги ишлар иш куни бошланиши ва тугаши қатъий вақтлари доирасида тўлиқ иш вақти давомида бажарилиши мумкин. Ишловчи ўз иш вақтини тақсимлаш имкониятига эга эмас. Иш вақти эгилувчанлиги иш берувчига, корхонага қатор афзалликларни беради ҳамда ёшлар, вояга етмаган болали аёллар, ногиронлар меҳнат ҳаёти сифатини ошириш имконини беради. Барча ноанъанавий бандлик шакллари ҳам инновацион иқтисодиётни шакллантиришга олиб келадиган янги, илғор ҳисобланавермайди. Бизнинг фикримизча, юқори даражада индустрлашган иқтисодиёт шаклланган XXI асрнинг бошларида пайдо бўлган ноанъанавий бандликнинг “янги” шаклларини, XX асрнинг 90-йилларига қадар тарқалган “эски”, “анъанавий” бандликни ажратиш мумкин (1-расм). Иш вақтидан оқилона фойдаланиш нуқтаи назаридан ноанъанавий бандлик анъанавий шакллари иш берувчига кўпроқ устунлик беради. Тўлиқсиз бандлик собиқ иттифоқда ҳам қўлланилган [4]. Ўтиш даври иқтисодиётида у кенг тарқалган, аммо мамлакатда ишлаб чиқариш ҳажмининг пасайиши билан боғлиқ салбий ҳодиса ҳисобланган. Мазкур шароитда унинг қўлланилиши иш жойларини сақлаш имкониятини истисно этган ҳолда ишловчиларга устунлик бермади. Вақтинчалик ба