ЧИСЛА И ИХ ИСТОРИКО-ПРОГРЕССИВНОЕ РАЗВИТИЕ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ

Аннотация

Названия числительных как лингвистический ресурс являются одной из областей, изучаемых в лингвистике. В узбекском языке, как и в других языках, имя числительное рассматривается как один часть речи, а его языковые особенности, виды и выражения, его функция в речевом процессе, 376 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-6 прагматические аспекты изучаются в науке языкознании. История и этимология чисел, о которых мы собираемся поговорить, также является частично исследованной областью с интересным языковым запасом. Лингвистические и прагматические особенности изучаемых числительных также имеют лингвокультурологический аспекты, и изучение их как лингвистического материала наряду с социокультурными аспектами наряду с этимологическим анализом дает больше научных результатов. Поэтому в этом небольшом исследовании мы поставили цель изучить числа в истории узбекского языка, их лингвокультурные, лингвостатистические и этимологические характеристики, а в качестве объекта исследования выбрали тексты каменных надписей, созданных в VII-IX веках. Поскольку выбранный нами объект исследования является масштабным, мы постарались из собранных материалов проанализировать только статистику использования простых чисел, социокультурные характеристики и этимологию их происхождения. Ключевые слова: число, единица, десятичная, сотая, статистика, этимология, древнетюркский язык, надписи на камнях, функция числа, структура числа, числа. ЧИСЛА И ИХ ИСТОРИКО-ПРОГРЕССИВНОЕ РАЗВИТИЕ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ ANNOTATION Numerals as a linguistic resource are one of the areas studied in linguistics. In the Uzbek language, as in other languages, the numeral is considered as one part of speech, and its linguistic features, types and expressions, its function in the speech process, pragmatic aspects are studied in the science of linguistics. The history and etymology of numbers, which we are about to talk about, is also a partially explored area with an interesting linguistic reserve. The linguistic and pragmatic features of the studied numerals also have linguocultural aspects, and studying them as linguistic material along with sociocultural aspects along with etymological analysis provides more scientific results. Therefore, in this small study, we set a goal to study numbers in the history of the Uzbek language, their linguocultural, linguostatistical and etymological characteristics, and as the object of study we chose the texts of stone inscriptions created in the 7th-9th centuries. Since the research object we have chosen 377 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-6 is large-scale, we tried to analyze only the statistics of the use of prime numbers, sociocultural characteristics and the etymology of their origin from the collected materials. Key words: number, unit, decimal, hundredth, statistics, etymology, ancient Turkic language, inscriptions on stones, number function, number structure, numbers. KIRISH. Kishilik jamiyati paydo boʻlibdiki, son va raqamlarning ahamiyati muhim rol oʻynaydi. Milliy-madaniy koʻrsatkich sifatida talqin etilayotgan raqamlar har bir xalqning ma‘naviy tafakkuri, dunyoqarashi, milliy mentalitetini ifodalovchi oʻziga xos lingvomadaniy belgidir. Vaqtlar oʻtgan sari raqamlar milliy-madaniy kod darajasiga koʻtarilib, muayyan xalqning marosimlari, urf-odatlari va hayot tarzini ifodalovchi koʻrsatkichlar qatoridan joy oldi-ki, hatto ularning xususiyatlari va inson hayotidagi oʻrni masalalarini oʻrganuvchi maxsus fan - numerologiya paydo boʻldi. Insonlar raqamlarga ilohiy libos kiydirdilar, natijada turli millatlarda raqamlar bilan bogʻliq oʻziga xos qarashlar maydonga keldi1. Dastlabki davrlarda raqamlar soʻz bilan ifodalangan. Inson ijtimoiy xoʻjalik faoliyatining rivojlanib borishi natijasida soʻzdan mukammal va sodda koʻrinishdagi belgilarga ehtiyoj paydo boʻlgan. Manbalarda keltirilishicha, ilk sonni ifodalovchi raqamlar Qadimiy Bobil va misrliklarga tegishlidir. Misr ieroglif raqamida sonlarni ifodalash uchun maxsus rasm-belgilar, keyinroq ieratik va demotik yozuvlari paydo boʻldi. Bobil raqamlari (miloddan avvalgi 2000-yil boshi), asosan, 1, 10, 60 va 100 ni bildiruvchi mixxat belgilari boʻlib, boshqa barcha raqamlar shular asosida ifodalangan. Misr iyeroglif yozuvidan Yaqin va Oʻrta Sharqdagi barcha yozuvlar hamda Yunon Ioniya yozuvi, shu bilan birga alifboga asoslangan raqam kelib chiqqan2. Hozirgi koʻrinishdagi raqamlar va nol eramizning V asrida Hindistonda paydo boʻlgan va asta-sekin takomillashib, rivojlanib borgan. Hind raqamlari IX asrda Yevropaga arab raqamlari nomi bilan kirib borgan va tezda ommalashib ketgan. Bugungi kunda ham eng mukammal hisoblangan ushbu sonlar tizimining “arab raqamlari” deb nomlanishi va butun dunyoda, ayniqsa, Yevropada ommalashishida buyuk alloma Muhammad al-Xorazmiyning xizmatlari beqiyos hisoblanadi. Sharq mamlakatlarida sonni raqam bilan ifodalash XIX asrda ommalashgan. Unchag