MAHALLIY BYUDJET DAROMADLARIGA INVESTITSUYALARNING TA’SIRINI BAHOLASH.

Аннотация

Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida mahalliy byudjeti daromadlariga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalarning ta’siri ekonometrik tadqiq etilgan. Natijada avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli multiplikatorlar qiymatlari aniqlanib, xulosalar qilingan. Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, styudent, t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi. Mahalliy byudjet daromadlar bazasini shakllantirishda unga ta’sir etuvchi omillarning ta’sir darajasini baholash alohida ahamiyatga ega. Bunda ekonometrik modellardan foydalanish nafaqat istiqboldagi byudjet tushumlari, balki omillarning ta’sir darajalarini aniqlash imkonini beradi. Tadqiqot uchun 2010-2023 yillardagi Surxondaryo viloyati byudjet daromadlari1 hamda asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsuyalar2 hajmi to‘g‘risida ma’lumotlar 1- jadalda keltirilgan. 1-jadval Surxondaryo viloyati kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ishlab chiqarish hajmi va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi qiymatlari3 Asosiy kapitalga Surxondaryo viloyati byudjet Yillar o‘zlashtirilgan investitsiyalar, daromadlari, mlrd so’m mlrd so’m n y x 1 To’rayev, B. E. (2024). Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 141-149. 2 www.surxonstat.uz – Surxondaryo viloyat Statistika boshqarmasi rasmiy sayti ma’lumotlari. 3 www.surxonstat.uz – Surxondaryo viloyat Statistika boshqarmasi rasmiy sayti ma’lumotlari. 123 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2010 264 655,3 2011 351,6 802,9 2012 413,9 980,3 2013 514,9 1371,0 2014 571,7 1509,1 2015 699,1 1843,6 2016 835,5 2142,4 2017 969,8 3551,0 2018 1052,1 7240,6 2019 1844,7 11835,1 2020 1605,7 10068,2 2021 1993,2 12037,8 2022 2466,9 11569,4 2023* 2 962,8 17956,0 Investitsiyalarning mahalliy byudjet daromadlari hajmiga ta’sirini baholashda avtoregressiya modellari istiqboldagi qisqa va uzoq muddatli o’zgarishlar darajalarini aniqlash imkonini beradi. 𝐴𝑅(1) + 𝑥 ko’rinishidagi avtoregressiya modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha: 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 ∙𝑥 + 𝑐 ∙ 𝑦 + 𝑒 (1) 𝑡 0 𝑡 1 𝑡−1 𝑡 Ushbu modelni hisoblash uchun dastlab instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi: 𝑦̂ = 𝑑 + 𝑑 ⋅ 𝑥 (2) 𝑡−1 0 1 𝑡−1 (2) modelni baholash uchun lag o’zgaruvchilar qiymatlari 2-jadvalda berilgan. 2-jadval 124 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 Surxondaryo viloyati mahalliy byudjet daromadlari hajmi va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlarning 𝒕 −𝟏 davrdagi qiymatlari4 Yillar 𝒚 𝒙 𝒚 𝒙 𝒕 𝒕 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 2010 264 655,3 - - 2011 351,6 802,9 264 655,3 2012 413,9 980,3 351,6 802,9 2013 514,9 1371,0 413,9 980,3 2014 571,7 1509,1 514,9 1370,992 2015 699,1 1843,6 571,7 1509,144 2016 835,5 2142,4 699,1 1843,612 2017 969,8 3551,0 835,5 2142,412 2018 1052,1 7240,6 969,8 3551 2019 1844,7 11835,1 1052,1 7240,6 2020 1605,7 10068,2 1844,7 11835,07 2021 1993,2 12037,8 1605,7 10068,2 2022 2466,9 11569,4 1993,2 12037,76 2023 2 962,8 17956,0 2466,9 11569,4 Microsoft Excel dasturining «Анализ данных» paketidan foydalanib 2- jadvaldagi ma’lumotlarning regression bog‘lanishini ko‘rib chiqamiz (3-jadval). 3-jadval Regression tahlil natijalari5 ВЫВОД ИТОГОВ 4 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 5 Muallif ishlanmasi 125 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 Регрессионная статистика Множественн 0,958 ый R R-квадрат 0,917 Нормированн 0,910 ый R-квадрат Стандартная 212,871 ошибка Наблюдения 13 Дисперсионны й анализ Значимос df SS MS F ть F 5539643,5 5539643,5 2,68616E- Регрессия 1 83 83 122,249 07 498456,74 45314,249 Остаток 11 93 94 6038100,3 Итого 12 32 Стандарт Коэффи- -ная t-ста- P- Нижние циенты ошибка тистика Значение 95% Y-пересечение 319,716 88,244 3,623 0,004 125,492 Переменная X 1 0,144 0,013 11,057 0,000 0,115 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya tenglamasining umumiy 𝑡−1 ko‘rinishi 𝑦̂ = 319,716+ 0,144 ⋅ 𝑥 (3) 𝑡−1 𝑡−1 126 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹 = ℎ𝑖𝑠 1013,663 ga teng, bu esa 𝑑𝑓 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓 = 𝑛 − 1 − 1 = 12 erkinlik darajasida 1 2 hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasida Fisherning jadval qiymati 𝐹 = 4.75 dan 𝑗𝑎𝑑 katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡 = 2,882 hamda 𝑡 = 10,083 ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik 𝑑 𝑑 0 1 darajasida hamda 𝑑𝑓 = 𝑛 −𝑚 = 13 erkinlik darajasida Styudentning 𝑡 = 2,16 dan 𝑗𝑎𝑑 katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi. 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval). 𝑡−1 4-jadval Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari6 Yillar 𝒚 𝒙 𝒚 𝒙 𝒚̂ 𝒕 𝒕 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 2010 264 655,3 - - - 2011 351,6 802,9 264 655,3 413,9 2012 413,9 980,3 351,6 802,9 435,