QISHLOQ, O`RMON VA BALIQCHILIK XO`JALIGI TARMOG’I YALPI QO’SHILGAN QIYMATINING SHAKLLANISHIGA INVESTITSIYALARNING TA’SIRINI BAHOLASH

Аннотация

Mazkur maqolada qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatining shakllanishiga investitsiyalarnng ta’siri regression tahlil usuli orqali tadqiq etilgan. Avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli istiqboldagi o’zgarishlar haqida xulosalar qilingan. Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, styudent, t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi. Surxondaryo viloyati ishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga investitsiyalarning ta’sirini baholash maqsadida 2010-2023 yillarga mo’ljallangan ma’lumotlar www.surxonstat.uz saytidan olindi (1-jadal). 1-jadval Surxondaryo viloyati qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymati hamda investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlari1 Yillar 𝒚 𝒙 Yillar 𝒚 𝒙 2010 1519,7 655,3 2017 7351,3 3 551,0 2011 2819,4 802,9 2018 9169,3 7 240,6 2012 3373,7 980,3 2019 10680,8 11 835,1 1 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 95 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2013 3580,4 1 371,0 2020 11610,2 10 068,2 2014 4444,8 1 509,1 2021 13811,5 12 037,8 2015 5375,9 1 843,6 2022 15934,1 11 569,4 2016 5831,4 2 142,4 2023 19448,5 17 956,0 Investitsiyalarning qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini baholashda avtoregressiya modellari qo’l keladi. 𝐴𝑅(1) + 𝑥 avtoregressiya modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha: 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 ∙ 𝑥 + 𝑐 ∙ 𝑦 + 𝑒 (1) 𝑡 0 𝑡 1 𝑡−1 𝑡 Odatda (1) kabi model parametrlarini hisoblashda instrumental o’zgaruvchilar usulidan foydalaniladi. Ma’lumki, instrumental o'zgaruvchilar usuli (Instrumental variables) - bu modelda ishtirok etmaydigan qo'shimcha instrumental o'zgaruvchilardan foydalanishga asoslangan regressiya modellarining parametrlarini baholash usuli hisoblanadi2. Dastlab, instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi. 𝑦̂ = 𝑑 + 𝑑 ⋅ 𝑥 (2) 𝑡−1 0 1 𝑡−1 (2) modelni baholash uchun natijaviy hamda omil belgilarning 𝑡 − 1 davr uchun laglarini aniqlashimiz zarur (2-jadval). 2-jadval Surxondaryo viloyati q qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymati va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlarning 𝒕− 𝟏 davrdagi qiymatlari3 Yillar 𝒚 𝒙 𝒚 𝒙 𝒕 𝒕 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 2010 1519,7 655,3 - - 2 https://ru.wikipedia.org/wiki/Метод_инструментальных_переменных 3 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 96 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2011 2819,4 802,9 1519,7 655,3 2012 3373,7 980,3 2819,4 802,9 2013 3580,4 1 371,0 3373,7 980,3 2014 4444,8 1 509,1 3580,4 1 371,0 2015 5375,9 1 843,6 4444,8 1 509,1 2016 5831,4 2 142,4 5375,9 1 843,6 2017 7351,3 3 551,0 5831,4 2 142,4 2018 9169,3 7 240,6 7351,3 3 551,0 2019 10680,8 11 835,1 9169,3 7 240,6 2020 11610,2 10 068,2 10680,8 11 835,1 2021 13811,5 12 037,8 11610,2 10 068,2 2022 15934,1 11 569,4 13811,5 12 037,8 2023 19448,5 17 956,0 15934,1 11 569,4 Gretl dasturida OLS usulidan foydalanib, 2-jadvaldagi lag ko’rsatkichlarining (2) ko’rinishidagi chiziqli regression bog‘lanish shaklini baholaymiz (3-jadval). 3-jadval Regression tahlil natijalari4 Model 1: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13) Dependent variable: yt-1 Coefficient Std. Error t-ratio p-value 4 Muallif ishlanmasi 97 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 const 2737.82 604.913 4.526 0.0009 *** xt-1 0.913181 0.0890842 10.25 <0.0001 *** Mean dependent var 7346.346 S.D. dependent var 4538.483 Sum squared resid 23423142 S.E. of regression 1459.238 R-squared 0.905236 Adjusted R-squared 0.896621 F(1, 11) 105.0781 P-value(F) 5.77e-07 Log-likelihood −112.0741 Akaike criterion 228.1481 Schwarz criterion 229.2780 Hannan-Quinn 227.9159 rho 0.343082 Durbin-Watson 1.080189 Test for normality of residual - Null hypothesis: error is normally distributed Test statistic: Chi-square(2) = 2.7532 with p-value = 0.252436 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya tenglamasining 𝑡−1 umumiy ko‘rinishi 𝑦̂ = 2737,82 +0,913181 ⋅ 𝑥 (3) 𝑡−1 𝑡−1 Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹 = ℎ𝑖𝑠 105,0781 ga teng. Bu esa 𝑑𝑓 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓 = 𝑛 − 𝑚 − 1 = 11 erkinlik darajasida 1 2 hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasidagi Fisherning jadval qiymati 𝐹 = 4.84 dan 𝑗𝑎𝑑 katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡 = 10,25 𝑡 = 4,526ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasi 𝑑 𝑑 0 1 hamda 𝑑𝑓 = 𝑛 − 𝑚 = 12 erkinlik darajasida Styudentning t mezoni jadval qiymati 𝑡 = 2,179 dan katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi. 𝑗𝑎𝑑 98 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval). 𝑡−1 4-jadval Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari5 Yill